Archive for mei 12, 2009

PROLETEN EN PROFETEN (3)


Een miniserie over Socialisme

door Jef Coeck

 

Van de wereldrevolutie valt voorlopig niets te merken, tenzij we de aan gang zijnde crash-met-crisis als dusdanig bestempelen. Socialistische landenrevoluties waren ook al geen onverdeeld succes. De Sovjet-Unie, geïmplodeerd. Cambodja, een knekelhuis. China? Een socio-militair kapitalistisch experiment, naar men vermoedt. Het enige landje waar de socialistische staat nog enigszins overeind blijft, na een halve eeuw van stormen, is Cuba – wellicht meer dankzij dan ondanks het wereldwijd embargo.

Altijd was er wel iets in de geschiedenis dat een marxistisch scenario in de weg stond. De proletariërs wilden niet mee. De bourgeoisie sloeg te hard terug. De kapitalisten speelden vals. Of er stond een psychotische leider op die om zich heen begon te roven en te moorden.
‘Socialism has failed. Now capitalism is bankrupt. So what comes next?’, vraagt de 90-jarige Britse historicus Eric Hobsbawm zich af. (1) En hij levert meteen het antwoord: ‘De toekomst behoort, net als het heden en het verleden, aan de gemengde economieën waarin openbaar en privé op een of andere wijze verstrengeld zijn. But how? Op welke wijze?’

NOUVEAU POOR

Het is merkwaardige taal uit de mond van een belegen marxist. Want ‘gemengde economie’, dat is toch sociaaldemocratie, een compromis dat door de ware socialisten wordt verfoeid? Ook door Hobasbawm, trouwens. Hij is niet mals voor New Labour in Engeland, met zijn Third Way (2) en aanverwante partijen en praktijken in de rijke wereld van Europa, Amerika en Australasia. ‘Thatchers in trousers’, noemt hij ze, de neosocialisten à la Blair en Gordon, inclusief de Democratische Partij in de VS.

 illustr 1

In het post-Bush tijdperk wordt er uitgerekend in de States harder dan ooit nagedacht over socialisme. In een even merkwaardige als boeiende serie artikelen geeft de linkse Amerikaanse krant The Nation een forum aan een twintigtal bekende en minder bekende denkers, met als ambitieuze opdracht ‘Reimagining Socialism’ (3), het socialisme her-uitvinden.
De reeks werd op gang geschreven door Barbara Ehrenreich en Bill Fletcher (E&F), twee bekende activisten/publicisten. Ze wilden in eerste instantie reageren tegen de infantiele gedachte dat de Amerikaanse economie met deze crisismaatregelen de linkse kant opgaat, een gedachte die ook aan de basis lag van het intussen roemruchte Newsweek-artikel ‘We Are All Socialists Now’. (4) Volgens Newsweek loert het Europese model om de hoek, de Franse variant nog wel. Het begint met de nationalisering van banken en industrieën en voor we het weten, suggereert het gezaghebbende weekblad, zijn baseballpetten en donuts op straffe van waterboarding vervangen door alpenmutsen en croissants. No kidding!
De aan gang zijnde golf van ‘nationalisaties’ socialisme noemen, is een lachertje. Het lijkt er zelfs niet op, daar zijn alle columnisten het zowat over eens. Hoe kan zo’n waanidee dan postvatten? ‘Niet vergeten dat ook een stilstaande klok twee keer per etmaal het juiste uur aanwijst.’  
Verwacht mag worden dat socialisten op zijn minst een mobilisatie voor revolutionaire verandering op gang brengen, die volgens E&F “would create an infrastructure for governance, built out of – among other puzzle pieces – unions, community organisations, advocacy groups and new organisations of the unemployed and nouveau poor”.
De Nouveau Poor dus als moderne versie van de Proletariërs en als zelforganiserend tegenwicht voor de Nouveau Rich van Wall Street & Co. De productiemiddelen moeten door de opstandige samenleving gewoon in bezit worden genomen. Voilà.
Het blijft een mooie gedachte. Maar hoe onteigen je de industriële infrastructuur van het globale kapitalisme? In Marx’ tijd was het al niet simpel. Vandaag lijkt het niet meer dan een droom, of nachtmerrie, naargelang. De deelnemers aan het Forum slingeren tussen ongelovig schuddebollen en high-five, tussen noodgedwongen afkeuring en onstuitbaar enthousiasme.

NO WE DON’T

Veel valt te herleiden tot de vraag of en in hoever kapitalisme en socialisme verzoenbaar zijn. Voor Marx was dat absoluut niet het geval. Maar sedertdien lijken we er toch enigszins op vooruit te zijn gegaan? Kapitalisme en socialisme zijn allebei failliet verklaard en hebben nu tenminste een gemeenschappelijk doel: weg met het oude systeem, leve de nieuwe economie. Daardoor ontstaat de heilsverwachting van een nieuwe maatschappij. De vraag stellen is ze verleggen. Welke economie en welke maatschappij?
Gaan we voor de geest van Davos, het Wereld Economisch Forum (5), met een hiërarchisch georganiseerde uitbuiting en blijvende tegenstellingen? Of verkiezen we de spirit van Porto Alegre, het Wereld Sociaal Forum (6), met een redelijk democratische en zo rechtvaardig mogelijke verdeling? Het is een principiële en radicale keuze, zeggen de nieuwe marxen.
Of/of. Niet en/en. Nietwaar, beweren neosocialisten, er is een middenweg mogelijk al of niet bij wijze van overgang.
 
 illustr 2
A better world is possible.
Ongetwijfeld waar. Alleen, hoeveel slechter zal het eerst nog worden? Dat gaat vanzelf en snel, voorspellen E&F: ‘Het industriële kapitalisme heeft, met hulp van het industriële communisme, een zodanige milieuvernietiging teweeg gebracht dat onze soort samen met vele andere soorten dreigt te verdwijnen. Het klimaat verhit, olievoorraden slinken, woestijnen rukken op, zeeën rijzen, vissen sterven uit. Je hoeft geen doemdenker te zijn om te beseffen dat het volgende punt op de agenda ons eigen uitsterven is. ‘And do we have a plan, people? Let’s put it right out on the table: we don’t.’
Als we al geen plan of model voor een socialistische economie annex maatschappij hebben, een aantal principes bestaan al wel: gelijke inkomensverdeling, grotere economische zekerheid, meer respect voor de aarde, openbare controle over investeringen en technologie, en controle van de arbeiders over hun werk. Een handvol en een mondvol.
Een betere, een socialistische wereld komt er alleen door de invoering en de consequente doorzetting van een aantal keiharde economische principes, vindt Parecon (7). De beginselen en de beweging van Participatory Economics, participatieve economie, zijn nu ongeveer twintig jaar oud.

RECHT&VAARDIG

Een klassenloze en daardoor rechtvaardige economie is het streefdoel. Iedereen moet in gelijke mate participeren, zijn mogelijkheden gebruiken, zijn inkomen verhogen. Er moet gesleuteld worden aan zowel de productie als de arbeidsverdeling.
In de huidige economie bestaat er een ‘coördinerende klasse’ (advocaten, dokters, ingenieurs, managers e.d.). Zij is ondergeschikt aan het kapitaal maar staat boven de werkers. Moderne bewegingen moeten het monopolie uitschakelen van kapitalisten over de productiemiddelen, maar ook het monopolie van de coördinators over de verdeling van de arbeid.
Michael Albert, oprichter van zowel Parecon als de alternatieve mediagroep ZCom (8), streeft behalve de klassenloosheid nog na: gelijkheid, solidariteit, verscheidenheid, zelfbestuur, ecologisch evenwicht en economische efficiëntie. Plus volwaardige informatie.
Deze aspiraties worden gedwarsboomd door privatisering, corporatieve arbeidsverdeling, beslissingsmacht van de top, markten en centrale planning. Het pad naar een betere toekomst gaat gepaard met een lange mars door de bestaande kapitalistische instellingen. Er zal nog hard geknokt moeten worden over inkomen, werkvoorwaarden, beslissingsbevoegdheid, toewijzing van verantwoordelijkheden, regeringsuitgaven.
Dit is één vorm van ‘reimagining socialism’: van onderuit, lange termijn, veel sisyphusarbeid en een belangrijke rol voor de vakbonden. Een directe oplossing voor de crisis biedt Parecon niet. Sommigen noemen dat ronduit Utopisme. De eerste vereiste is nu een snelle en ingrijpende staatsinterventie, vinden nogal wat forumleden. Anders belanden we voorgoed in het ‘lemon socialism’, privatisering van de lusten, socialisering van de lasten.
 
 illustr 3

Het alledaagse kapitalisme heeft, ook in zijn economische vermomming, alles te maken met culturele gewoonten, levenswijze, gender, ras en sexualiteit. Daarom wordt niet flauw gedaan over groepen die vanuit hun niche meehelpen de socialistische maatschappij dichterbij te brengen. Homo’s bijvoorbeeld krijgen meer negatieve belangstelling van de rechtse kerken dan positieve van de linkse beweging. Groepen als Queers for Economic Justice (9) dienen serieus te worden genomen.

GLOBAL  GOVERNANCE

Enkele uitgangspunten blijven onwrikbaar. Hoe realistisch is het bijvoorbeeld om de globale economie te willen reguleren zonder enige centrale planning? Maar enkel met planning en afspraken op hoge c.q. internationale niveaus, dreigen we er ook niet te komen. Weinigen weten nog dat er al decennia zoiets bestaat als een Socialistische Internationale (10). Naar eigen zeggen, of althans dat van haar President, heeft de SI een heus plan bij de hand. Het heet Global Governance,  globaal bestuur. Het betreft hier eigenlijk minder een stevig plan dan een zwak voornemen.
Een Commissie, voorgezeten door Nobelprijswinnaar Joseph Stiglitz en met als lid onder vele anderen Elio Di Rupo, heeft opgeroepen tot de vorming van een nieuwe internationale financiële organisatie. De World Finance Organisation moet er komen naar analogie met de World Trade Organisation, maar mag de bestaande financiële instellingen als IMF en Wereldbank niet vervangen.
Bij monde van SI-President George Papandreou vernemen we de uitgangspunten. ‘De G20 is een stap in de goede richting maar ontoereikend. Grotere transparantie is gewenst. Strengere regulering. Sluiting van belastingparadijzen. Algemene globale normen.’
Vrome wensen dus waar zinnige mensen, zelfs de haaien van corporaties en banken, niet  principieel op tegen kunnen zijn. Echte controle houdt de Global Governance niet in petto. Ze is ook allerminst bedoeld als aanzet tot een wereldregering. Maar bij mislukking heeft de SI-voorzitter wel een dreigscenario klaar. Papandreou: ‘Als we er niet in slagen de globalisatie te democratiseren, zullen fundamentalisme en populisme de overhand nemen. Als we ons niet bezig gaan houden met de sociale problemen en de mensen weten te beroeren in hun machteloze onrecht, zal er gewelddadig protest uitbreken zoals afgelopen december in Griekenland.’
 
illustr 4

Daar werd de woede geloosd met straatguerilla en gedoofd met inzet van het leger. Het staat wel vast dat de Grieks-Amerikaanse voorzitter van de SI, die ook voorzitter is van de Griekse socialistische partij Pasok, zich beter thuis voelt in Davos dan in Porto Alegre. En met hem veruit de meeste van de 170 aangesloten leden/partijen. Van sommige kan men zich zelfs afvragen of ze überhaupt in een Internationale thuishoren. De Israëlische ‘socialist’ en SI-ondervoorzitter Ehud Barak, de held van Gaza, bijvoorbeeld.

RIJKELUISSOCIALISME

Regeringen praten en handelen alsof de recessie een soort natuurramp is, die te lijf kan worden gegaan met symptoombestrijding en liefdadigheid. Dat verwijt duikt meermaals op. E&F waarschuwen: ‘Niet de markt, niet de kapitalisten, niet een elitair groepje van Überplanners  laten we onze toekomst bepalen. Die moeten we voortaan zelf in handen nemen. Met drie principes voor ogen: planning, controle en solidariteit.’
Ook de uitdagingen zijn in een drievoud te vatten: Economy, Ecology, Empire. Met dat laatste worden de machtsverhoudingen in de wereld bedoeld, met of zonder behoud van het totnutoe heersende Amerikaanse overwicht. Maar de economie is veruit het meest dwingende issue.
Dat erkent ook de ervaren journalist (Los Angeles Times), professor en activist Robert Scheer, hoofdredacteur van de infowebsite Truthdig (11). Corporate Socialism, dat is wat ze ons in de maag willen splitsen, vindt hij. Dit ‘Socialism for the Rich’ is in volle opgang en niet sinds vandaag. Het presidentiële trio dat daarvoor verantwoordelijk is, bestaat uit de beide Bush-en met als trait-d’union Bill Clinton. De democraten zijn dus op zijn minst historisch medeplichtig. Een goed systeem van regelgeving, door Roosevelt ingevoerd na de Grote Depressie, is systematisch ontmanteld, afgebroken en verguisd.
En het gaat maar door. Redding van de auto-industrie? Waarom laten we ze niet rustig overgaan in handen van Japanners en Zuid-Koreanen?  De regering moet er maar op toezien dat de nieuwe eigenaren zorgen voor opvang en herscholing van werklozen, hun gezondheidszorg en gewaarborgde pensioenen. Wees mild voor de werkers en haal het geld waar het zit: bij de moguls, de hoge pieten die de Amerikaanse droom aan diggelen hebben geslagen. ‘De enige reden waarom ze nog niet in de gevangenis zitten voor hun verlakkerij is, dat ze hun pleitbezorgers hebben in het Congress. Die herschrijven de wetten zodanig dat de misdaad wettelijke regel wordt.’

KLEIN IS FIJN

illustr 4 b
Als het vroeger regende in Parijs, drupte het in Brussel. Als er nu gesjoemeld wordt in Wall Street, slaat de hele wereld tilt. Amerika is onze voor- en achtertuin, onze koepel en ons fundament. Maar er is nog leven buiten States, zo vernemen we in het The Nation-forum. Veel deelnemers verwijzen naar min of meer kleinschalige experimenten of evoluties die aan de ogen van het grote publiek onttrokken blijven.
Latijns-Amerika is een broeihaard van neosocialistische ijver. De stelregel luidt: zonder actie van onderuit zal er geen verandering bovenaan komen. Met gewapende revolutie zijn de ervaringen niet bemoedigend, zie de Sandinistas in Nicaragua. De sociale bewegingen in het continent heten nu een grotere uitdaging te zijn voor dereguleerders en privatiseerders, dan de georganiseerde arbeidersbewegingen in West-Europa en Noord-Amerika. In Venezuela, Bolivia, Ecuador en Paraguay hebben die bewegingen nieuwe regeringen aan de macht gebracht met een nieuwe radicale vorm van democratie. Hier wordt geprobeerd een mix te vinden van etatistische, sociale, coöperatieve, kleine privé- en individuele ondernemingen.  Van Cuba krijgen ze steun voor de installatie van gezondheidszorg en onderwijs. Als Cuba nu op zijn beurt van zijn bondgenoten leert wat politiek pluralisme is, kan het resultaat niet stuk. De instorting van de Argentijnse economie heeft geleid tot experimenten met arbeiderszelfbestuur, fabrieksbezettingen en districtsraden in Buenos Aires, waar de gezamenlijke toekomst wordt bediscussieerd. De Beweging van Landloze Arbeiders in Brazilië heeft de linkse president Lula aan de macht gebracht en weten te herverkiezen. De Zapatistas in Mexico? Je hoort er weinig van maar ze zijn er nog, nu al vijftien jaar lang (12).
 
illustr 5

Volgens activiste Rebecca Solnit moeten we niet zitten wachten op de revolutie, ze heeft al plaatsgehad. Niet het grijpen van de staatsmacht is het doel, wel het omzeilen en uiteindelijk elimineren van die macht. Het is geen wereldrevolutie maar een vorm van directe democratie. Er wordt aan gurrillalandbouw gedaan, in Detroit, in San Francisco en op andere plaatsen in de States. Coöperatieven verzorgen de basisbehoeften, voedsel om te beginnen. De revolutie slaagt bij stukken en beetjes. Nu is het zaak die beetjes te verbinden. ‘Klein is misschien niet altijd fijn, maar groot is in elk geval stom en lelijk.’ Solnits visie blijft niet onbetwist door andere Forumleden.

ENERGIEREVOLUTIE

Terug naar Europa, met Hobsbawm. Hoe komt deze oude marxist tot de verrassende conclusie dat in de gemengde economie onze enige redding ligt? Zijn dialectische redenering is helder in haar eenvoud.
De oude arbeiderspartijen, hun regeringen en beslissers, zijn verslaafd geraakt  aan de vrije-marktfaveurtjes die ze jarenlang gretig hebben opgesnoven. Ze gingen echt geloven dat de kloof tussen super-rijken en de rest er niet al te zeer toe deed, omdat ‘iedereen’ er toch beter van werd? Ze geloofden dat een land kon floreren met maximale economische groei onder alle omstandigheden, plus wat commerciële gehaaidheid. Ze gingen voetstoots aannemen dat de vrije ondernemingsgewijze aanpak in alles de beste was, het model der modellen ook voor openbare diensten, onderwijs en wetenschappelijk onderzoek.
Als de zich socialistisch noemende partijen dat alvast begrijpen is de crisis niet voor niets: economische groei is geen doel maar een middel. Economische groei mag gerust een middel zijn om de inkomens en consumptiemogelijkheden van het induvidu te vermeerderen. Maar het is vooral een middel om de hoop en levenskansen van mensen en gemeenschappen te verhogen.
Hobsbawm: ‘De proef op de som van een progressieve politiek is niet privé maar publiek. Amartya Sen noemt het ‘capabilities’ (13), toename van de mogelijkheden voor alle mensen om het soort leven te leiden dat ze willen. Het betekent noodzakelijk dat de overheid beslissingen neemt die ook de privé-vermogens betreffen. De non-profitsector moet in elk geval een openbare aangelegenheid zijn, geen privé-zaak. Nergens zal dit beter te merken zijn dan in de aanpak van het grootste probleem van de eeuw, de milieucrisis. Welke naam je daar ook op plakt, het zal altijd neerkomen op meer verwijdering van de vrijemarkt in de richting van overheidsingrijpen. En de tijd speelt niet in ons voordeel.’

Zo belanden we bij de vaststelling die we, lezend over socialisme, al eerder maakten: vanaf heden gaat de toekomst – voor zover voorradig – via de weg van de energietransitie (Rik Coolsaet). En wat Karl Marx betreft? Veel van zijn analyses en voorspellingen houden stand. Maar ook Marx was een kind van zijn tijd. Medio 19de eeuw was het ondenkbaar dat er een eind zou komen aan de industriële ontwikkeling, de economische groei en de toename van het welvaartsvolume. Een eind in de zin van OP=OP, een maatschappij waarin niets meer te verdelen alleen nog te redden valt, dat ging zelfs het begripsvermogen van de oercommunist te boven.
Peter Mertens, auteur en boegbeeld van de voorheen marxistisch-leninistische Partij van de Arbeid, citeert nu met instemming de anarcho-communisten van Greenpeace in hun pleidooi voor een ‘energierevolutie in Europa’. Weinigen die aanspraak maken op het label ‘socialistisch’ zullen dat tegenspreken.

Ook veel gehoord in deze kontekst: Geen Roden zo rood als de Groenen. En over liedjes gesproken, laten we hierbij een krachtig pleidooi houden voor de wederinvoering van de Protestsong (14).

(wordt vervolgd?)

———–
SHOPPING
————-

1  Eric Hobsbawm & reacties
http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2009/apr/10/financial-crisis-capitalism-socialism-alternatives

2 The Third Way
http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/458626.stm

3 Reimagining socialism
http://www.thenation.com/doc/20090323/ehrenreich_fletcher?rel=hp_picks

4 Newsweek
http://www.newsweek.com/id/183663

5 World Economic Forum
 http://www.weforum.org/en/index.htm

 6 World Social Forum
http://www.forumsocialmundial.org.br/index.php?cd_language=2

7 Parecon/Participatory Economics
http://www.zcommunications.org/zparecon/zpareconfaq.htm

8  Z Communications
http://www.zmag.org/

9 Queers for Economic Justice
 http://q4ej.org/about

10 Socialistische Internationale
http://www.socialistinternational.org/about.cfm

11 Robert Scheer
 http://www.truthdig.com/

12 Zapatistas
http://www.zapatistarevolution.com/

13 Amartya Sen
 http://en.wikipedia.org/wiki/Capabilities_approach

14 Woody Guthrie
http://www.woodyguthrie.org/Lyrics/Better_World.htm

  illustr 6

mei 12, 2009 at 10:24 am Een reactie plaatsen


Kalender

mei 2009
M D W D V Z Z
« apr   jun »
 123
45678910
11121314151617
18192021222324
25262728293031

Posts by Month

Posts by Category


Volg

Ontvang elk nieuw bericht direct in je inbox.

Doe mee met 628 andere volgers