Tom Ronse

Eigenlijk was ik niet van plan om nog verder uit te weiden over de fysieke charmes van het papieren boek maar toen botste ik op een reclame voor de Nederlandse Boekenweek. Die frappeerde me omdat ze deed denken aan de vorige aflevering van deze serie die over het boek als kunstobject ging.

De vier figuren lijken gekozen voor hun wervend potentieel (de twee beroemdste Nederlanders, een voetbaltrainer en voor het multikulti-evenwicht een schrijver van allochtone origine). Als kunstwerken zijn de beelden (klik erop om ze groter te zien) niet vernieuwend maar als reclame vind ik ze wel geslaagd. Ze trekken alleszins aandacht. Maar terwijl ze een zintuiglijke relatie met het materiele boek aanprijzen, zijn ze zelf wel met computers gemaakt en bestaan ze enkel virtueel. Ironisch toch?

Hetzelfde kan gezegd worden over de volgende lofzang op het boek die, zoals dat heet, ‘viraal’ is gegaan. Dat betekent dat er vele versies van bestaan op Youtube en dat massa’s mensen ze gezien hebben.  Leukst vind ik de Spaanse versie, hier met Franse ondertitels:

“BOOK”

Als satire op reclame in het algemeen en reclame voor electronische gadgets in het bijzonder, vind ik dit zeer geslaagd. Het ontmaskert de leugens van de reclame door over het boek soortgelijke leugens te vertellen die evident absurd zijn. Zoals de bewering dat het boek een “ecologisch product” is, terwijl papier- en inktproductie juist zeer vervuilend zijn. Dus zo’n hart onder de riem voor papieren boek-fanaten is het nu ook weer niet. Vooral als men bedenkt dat de boodschap haar weerklank dankt aan het  papierloze internet.

Niettemin verdient de fysicaliteit van het boek meer lof dan we tot hier toe gaven. Niet alle beweringen van “Book” zijn leugens. Een boek kan tegen een stootje, de batterij raakt nooit leeg, je kunt het overal meenemen. In de keuken (zou dat verklaren waarom kookboeken zo populair zijn?), in bad en bed, op het strand, op kamp… Als er vet of zand of iets anders op komt, geen ramp, het boek is niet dood, er is hoogstens een litteken om later bij te glimlachen.

Of bent u zo’n nieuwerwetse fanaat die een e-reader meeneemt naar het strand? Probeer zo’n ding maar eens te lezen in de zon. Zelfs de nieuwste versies stellen teleur. Het contrast van inkt op papier is veel bevredigender.

Nog een pro-argument: het boek is sexy. Bewijs: toen ik “Reading an e-book”googelde, kreeg ik beelden zoals deze:

Toen ik “Reading a book” zocht, werden de beelden een stuk sensueler:

De laatste drie zijn schilderijen van Jean-Jacques  Henner, Jean-Honoré Fragonard en Antoine Wiertz. Wat er in dat laatste gebeurt, vraagt u zich af. Ik weet het ook niet precies maar laat ons hopen dat la liseuse de romans niet  bezweken is aan een overdosis.

Back to my point: Kan u zich deze taferelen voorstellen met e-readers in plaats van boeken?

Ok, sommige misschien wel. Maar de meeste niet. Die machientjes vloeken in een sensuele context.

Het volgende leuke boekenballet eindigt met de woorden: “There’s nothing quite like a real book”. Maar ook hier geldt de ironie dat deze lofzang op gedrukt papier een puur electronisch product is.

The Joy of Books

Een boekenwinkel, zo lijkt de clip te suggereren, is een heel speciale plaats, vol geheimen. En dat is waar.  De ene al wat meer dan de andere natuurlijk maar het valt niet te ontkennen dat boekenwinkels, en bibliotheken, meer zijn dan gebouwen vol papier. Niet minder dan kerken en tempels beantwoorden ze aan een diepliggende sociale psychische nood. Kan u zich een stad voorstellen zonder boekenwinkels? Het idee alleen al doet me mijn kraag opzetten.

Sommige boekenverkopers slagen erin om een perfecte harmonie tussen de ruimte, de boeken en de boekliefhebbers tot stand te brengen. Een mooi voorbeeld van zo’n tempel van het woord is boekhandel Lello in Porto, Portugal (gebouwd in 1906) met zijn elegante art deco-gevel, trompe l’oeils, houtsnijwerk, prachtige paarse trap en gaanderijen, Byzantijnse rekken gevuld met 120.000 boeken.

Maar zo hoeven zo spectaculair niet te zijn. Ook doodgewone boekenwinkels zijn aangename plaatsen om wat tijd in te verliezen. Om de tijd te vertragen. Voor sommigen is het een vorm van mediteren.  Een favoriete hobby. Uren kunnen ze kuieren tussen de rekken, kijken naar de kaften, af en toe een boek nemen, er in bladeren, een fragment lezen, verder wandelen… Meestal kopen ze iets. Niet altijd een boek dat ze echt van plan zijn om uit te lezen, soms is het enkel een souvenir aan een zalig uurtje in een warm boekennest, om later nog eens in te bladeren en een fragment te lezen.

Liefst van al bezoeken ze winkels van antieke en tweedehandsboeken.  Daar heb je het meest kans om verrast te worden. Er is altijd de hoop van er te vinden wat je niet wist dat je zocht. Maar er is nog een andere reden waarom oude boekenwinkels zo’n bijzondere charme bezitten. Ze nemen ons letterlijk bij de neus.

“Lignin, the stuff that prevents all trees from adopting the weeping habit, is a polymer made up of units that are closely related to vanillin. When made into paper and stored for years, it breaks down and smells good. Which is how divine providence has arranged for secondhand bookstores to smell like good quality vanilla absolute, subliminally stoking a hunger for knowledge in all of us.”

Luca Turin, “Perfumes: The Guide”.

Maar goed. Al die lofzangen bewijzen natuurlijk niet dat boekenwinkels geen dinosaurussen zijn, alleen dat veel mensen hen zouden missen als dat zo zou blijken. Hetzelfde geldt voor bibliotheken. De fysicaliteit van het boek is zowel nadeel als voordeel. Hebben die gigantische verzamelingen papier nog een toekomst in een wereld waarin alle informatie online beschikbaar wordt? Daarover praten we verder in de volgende aflevering van deze serie.

Gerard Mortier (1943) is een godenkind en een lastigaard. Hij begon zijn carrière in de muziekwereld bij het Festival van Vlaanderen, waar hij Jan Briers opvolgde. In 1981 werd hij intendant van de Munt, de Koninklijke Muntschouwburg in Brussel, die op een dieptepunt was beland. In tien jaar tijd heeft Mortier de Munt op de internationale kaart gezet, zij het met achterlating van een grote financiële put. Minister Louis Tobback, die tot opdracht had die put te vullen, heeft daar nooit over geklaagd. Hij was integendeel vol lof over Mortier: ‘Als deze man in de politiek was gegaan, zou hij op zijn minst premier zijn geworden.’
Na de Munt werd Mortier gevraagd om de Salzburger Festspiele te gaan leiden, een icoon voor elke operaganger. Hij ging zo vernieuwend tewerk dat bij zijn afscheid enkele jaren later doodsbrieven werden gedrukt om het ‘heuglijke’ nieuws te verspreiden.
Mortier vertrok naar Trier om er een nieuw project, de Ruhr Triennale op poten te zetten. Hij kreeg nu eindelijk zijn zin: een vernieuwing van het operagebeuren en een verjonging van het publiek.

Dat trachtte hij ook te bewerken toen hij in 2004 verkaste naar Parijs, om er directeur te worden van de Opéra National. Maar erg vernieuwingsgezind waren ze er niet. Mortier werd niet echt opgenomen in de ‘hofhouding’ en kreeg harde lastercampagnes te verwerken. Toch zette hij zijn zin door – intussen blijkt de restauratie in Parijs in volle gang.
Een bijzonder kort intermezzo van zijn loopbaan speelde zich af bij de New York City Opera. Deze instelling had hem aangetrokken in 2008 maar nog voor hij goed en wel aan de slag kon lag Mortier al overhoop met het bestuur. Over budgetten en door de opdrachtgever gebroken financiële beloften. Misschien ook wel omdat hij in dezelfde periode te kennen zou hebben gegeven belangstelling te hebben voor het intendantschap van de Beyreuther Festspiele?
Sinds vorig jaar verblijft Mortier, voor zover bekend naar algemene tevredenheid, in Madrid als directeur van het Teatro Real. En als dat ophoudt, weet hij al waar naartoe.
Kris Smet interviewde hem, exclusief voor het Salon van Sisyphus, bij een dubbelopvoering Tchaikovsky/Stravinsky. Daarover leest u een korte introductie na het interview. (jc)

door Kris Smet

MADRID – Teatro Real, januari 2012

Kris Smet: Voelt u de Spaanse crisis in uw Teatro Real?

Gerard Mortier: ‘Ja, natuurlijk. Maar we hebben al veel besparingen doorgevoerd en ik heb ook veel bijgeleerd sedert mijn tijd in de Munt. Wij kregen vorig jaar een budget van 57 miljoen, nu nog 51 miljoen. Het is normaal dat als iedereen bespaart wij dat ook moeten doen. Ik heb vooral bespaard op de decors. De kunstenaars moeten ook inleveren, want als zij niet mee besparen wordt het theater gesloten en hebben ze geen werk meer. En het personeel heeft zelf initiatieven genomen. Het orkest heeft bijvoorbeeld zelf besloten geen zondagsvergoeding meer te vragen.’

KS: Volgt u de Belgische politiek nog?

GM: ‘Natuurlijk. Het initiatief van de Belgische jongeren  die genoeg hadden van de discussies onder politici en dat lieten blijken met een betoging, vond ik interessant. Op een moment dat de wereld in brand staat door de globalisering, de Arabische Lente, het atoomprogramma van Iran, de ineenstorting van het kapitalisme – die aangekondigd was – op dat moment zitten discuteren over BHV, over het feit dat 200.000 mensen geen tweede taal willen leren, dat is toch buiten alle proporties.

‘Ik ben zeer ontgoocheld in Bart De Wever . Ik was één van de weinige intellectuelen in Vlaanderen, die hem aanvankelijk gesteund hebben. Hij had twee positieve punten: hij heeft de macht van het Vlaams Belang gebroken en hij nam duidelijk stelling i.v.m. Vlaanderen.  Hoewel ik zijn conservatieve houding t.a.v. de kunst natuurlijk sterk afkeur.
Maar als ik dan zag hoe hij tijdens de onderhandelingen steeds negatief reageerde, zag ik natuurlijk de druk van de Vlaams Belangers bij zijn achterban. Hij heeft de sterke man willen spelen en hij heeft zichzelf buiten spel gezet…
De  staatsman die alleen zijn eigen programma wil gerealiseerd zien, is een dictator.Een groot staatsman moet compromissen kunnen sluiten, zonder zijn eigen identiteit te verliezen.
Mensen die volgens mij een geweldig slechte invloed hebben, zijn types als Siegfried Bracke, bij wie ijdelheid een ideologie wordt.

‘In het Prado hangt een werk van Goya ‘El gran Cabron’ (de grote bok) waar je de menigte
met open mond  en in grote verdwazing naar dat vreselijk beest ziet gapen. (in populair Spaans betekent ‘cabron’ ook zoveel als ‘klootzak’/nvdr).
De Tea Party, Marine Le Pen, Geert Wilders, Bart De Wever, ze doen mij denken aan ‘El gran Cabron’, het zijn politici die met simplistische slogans de mensen proberen naar de mond te praten. In de huidige Belgische situatie zijn het de zes grote partijen die regeren en dat zal in de volgende legislatuur ook zo zijn, denk ik.’

KS:  Wat is uw antwoord daarop?

GM: ‘Het antwoord is de kunst. De grote fout van de  Europese politici is dat ze de Europese kunst niet benutten om de Europese gedachte te verdedigen. Europa is niet nieuw. Europa bestaat al 2100 jaar, sedert de Grieken. De nationale staten zijn een verschijnsel van de 18de, 19de eeuw. Ze zijn niet eeuwig, zoals de feodaliteit niet eeuwig was. Wie nu nationalist is, is reactionair, dat geldt ook voor de Vlamingen.

‘De Duitsers moeten eens nagaan wat Duitsland aan Frankrijk te danken heeft en vice versa. De romantiek kwam uit Duitsland, dankzij Madame de Staël, dankzij Chataeaubriand. En het rationalisme kwam uit Frankrijk naar Duitsland, dank zij Voltaire en Frederik de Tweede van Pruisen. Bedenk maar hoeveel bewondering Goethe had voor Napoleon, voor die zich als een dictator ging gedragen.
Denk aan de invloed van Spanje in Europa, ook in Vlaanderen. We hebben o.m. de Arabische invloed  op de Europese cultuur aan Spanje te danken.
Dat is het wonder van Europa, dat je door alle  grote steden kan reizen en al die verschillende culturen kan zien. Wat een tegenstelling tot de ‘langdradigheid’ van Amerika.’

KS:  Heeft dat wellicht uw beslissing beïnvloed om de New York City Opera te verlaten en  naar Madrid te gaan?

GM:  ‘Nee,ik ben niet in NY gebleven omdat zij zich niet aan hun afspraken hebben gehouden inzake de budgetering. En Spanje wou ik beter leren kennen. Duitsland, Oostenrijk, Frankrijk heb ik als intendendant meegemaakt en naar Italië wou ik niet, te veel ‘geberlusconiseerd’.

KS:  Mocht u niet voor de kunst gekozen hebben, zou u dan misschien voor een politieke carrière zijn gegaan?

GM: ‘Ik heb erover gedacht,. Ik hou van politiek omdat je de dingen alleen kan veranderen als je macht hebt. Ik was misschien wel graag Minister van Cultuur geweest. Maar door de mediatisering van de politiek en de banalisering van de media, hebben mensen zoals ik geen kans. Men zou de Minister van Cultuur moeten coöpteren, misschien de andere ministers ook. Om nu verkozen te worden moet je middelen gebruiken die ‘on-intellectueel’ zijn. Je moet ‘op café’ willen gaan en dat kan ik niet en wil ik niet.’

KS:  Hebt u geen spijt dat u niet voor de politiek gekozen hebt?

GM: ‘Nee, ik doe al mijn hele leven aan politiek, langs het theater. Mijn beleid is altijd een politiek statement geweest. Een statement over wat het theater moet zijn in de gemeenschap en wat  ik met het theater meedeel over mijn gemeenschap. Ik doe veel meer voor Vlaanderen dan de meeste politici.’

KS: Dat alles is voor u aan politiek doen?

GM: ‘Ja, ik ben een echte politicus. En denk niet dat ik geen interesse heb voor pensioenen en andere maatschappelijke problemen. Maar het ergste is dat politici zich zo door de markt hebben laten beheersen, dat de markt nu dicteert wat ze moeten doen. Dat is het einde van het kapitalisme. Voor de toekomst moeten politici de filosofen en de kunstenaars aan hun ‘hof’ verzamelen om de visie op de toekomst te formuleren.

‘Lees het boek van Habermas ‘Zur Verfassung Europas’, waarin hij pleit voor een transnationale democratie i.p.v. een post-democratische executieve federatie, zoals nu gebeurt met Merkel en Sarkozy – Sarkozy als schoothondje van Merkel. Lees ook Sloterdijk ‘Je moet je leven veranderen’.

KS:  De toekomst?

GM: ‘Er is nog zoveel te doen. Ik blijf zeker in Madrid tot 2016. Daarna ga ik les geven, o.m. in Oxford en mij blijven mengen in het publiek debat.’

—————————————————————————————–

NIEUWE PRODUCTIE   TEATRO REAL   MADRID
IOLANTA, BY TCHAIKOVSKY | PERSÉPHONE, BY STRAVINSKY

De opvoering van Iolanta van Tchaikovsky en Persephone van Stravinsky in een regie van Peter Sellars noemt Gerard Mortier één van de highlights van dit seizoen in het Teatro Real van Madrid. De twee opera’s gaan over een ideaal van schoonheid, poëzie en hoop, over de overgang van duisternis naar licht, over een initiatieritueel dat het leven van de hoofdpersonages drastisch verandert.

Iolanta, een koningsdochter, is blind geboren, maar niemand heeft haar dat ooit mogen zeggen. Alleen door de liefde krijgt ze het licht te zien. Persephone, dochter van Demeter, keert terug uit de onderwereld om de aarde opnieuw vruchtbaar te laten worden.

Solisten, orkest , koren (o.m. een kinderkoor) en vier Cambodjaanse dansers brengen, onder leiding van Peter Sellars, een adembenemende, bijna rituele opvoering van de zoektocht naar het licht.

Peter Sellars

Gerard Mortier: ‘Iolanta is een stuk waarin Tchaikovsky een metafoor gebruikt voor zijn eigen situatie als homoseksueel. Dat was niet aanvaard in zijn tijd en hij was  heel ongelukkig omdat hij  nooit de  echte liefde heeft gekend. Als hij ze  wou beleven moest het verborgen blijven. Hij tekent in Iolanta een gezelschap waarin iedereen weet dat het meisje blind is, en iedereen zegt dat dat niet bestaat. Het gaat over hoe de maatschappij voortdurend leeft met leugens en hoe men die leugens tot waarheid maakt.’

Kris Smet:  En wat is het antwoord op die leugens?

GM: ‘De spiritualiteit en de ascese. Iolanta is een zeer modern stuk in onze interpretatie. Door  de liefde ontdekt Iolanta ook de seksualiteit, geen gebanaliseerde seksualiteit, maar de seksualiteit in de liefde. Op dat moment komt de spiritualiteit. In de magnifieke aria van de wijsgeer zingt hij dat alle gewaarwordingen  niet alleen vleselijk zijn , maar ook spiritueel. Dat geldt ook voor het zien, voor de ogen. Het is overigens ongelooflijk revolutionair dat in het Tsaristische Rusland, de genezer van het meisje een zwarte Afrikaan uit Mauretanië is. Dat moet Geert Wilders maar eens komen zien.

‘Op het moment dat Iolanta voor het eerst het licht ziet hebben we het orthodox koor van de cherubijnen geïntroduceerd. Om het stuk zijn substantiële waarde te geven was het noodzakelijk het te laten volgen door ‘Persephone’. Dat  is een metafoor van Stravinsky over het ontstaan van de cultuur.

‘Cultuur komt uit agri-cultuur en daarrond hebben de geniale Grieken een grote mythe gemaakt. Hoe de liefde voor de onderwereld samen met de liefde voor de wereld te verklaren?
Dat heeft een spirituele dimensie, zeker als je weet dat Stravinsky en André Gide het stuk geschreven hebben in 1932, toen het fascisme opkwam in Europa. Zij hebben een lofzang geschreven op de schoonheid en over het aanvaarden van de dood.
Een van de laatste zinnen is: Het zaad moet sterven in de aarde om de lente te laten ontstaan.
Dat zijn gedachten die we te weinig cultiveren.’

Op 24 januari om 20.00 is de opvoering van Iolanta/Persephone live te zien on demand, voor de somma van 9,95 euro, op www.palcodigital.com. Photographs © Javier del Real / Teatro Real

Kris Smet is ex-journaliste en –programmamaakster van de openbare omroep (televisie)

Binnenkoer Dossinkazerne, voorbereiding weggevoerden

door Gie van den Berghe

Halverwege november 2011 wendde de curator van het nog op te richten Vlaams Holocaustmuseum, professor Herman Van Goethem, zich via de media tot het grote publiek om een foto uit 1942 thuis te brengen. Volgens de professor kon dat door het ijzeren hekken op de achtergrond te lokaliseren. In verscheidene media, onder meer Terzake, voegde de professor daar een historisch gezien gammel verhaal over de foto aan toe. Het beeld zou gemaakt zijn op 8 augustus 1942, er zouden Joden op staan die van Mechelen (doorgangskamp kazerne Dossin) naar Auschwitz werden gedeporteerd maar onderweg van trein moesten wisselen. De mensen op de foto, verzekerde Van Goethem met klem, zouden drie dagen later omgebracht zijn in Auschwitz.

De professor had ook een aantal onder hen laten identificeren, allen weggevoerd met het derde konvooi uit Mechelen. In het RTBf journaal liet hij een foto zien met hun transportnummer en hun namen werden in verscheidene kranten gepubliceerd. In La Libre Belgique maakte Van Goethem van de gelegenheid misbruik om de analyse die historicus Lieven Saerens recent maakte van een andere foto van weggevoerde Joden onwetenschappelijk te noemen, in tegenstelling tot zijn, Van Goethems benadering.

Als auteur van een recent boek over onze omgang met historische foto’s, Kijken zonder zien, omgaan met historische foto’s ( http://salonvansisyphus.wordpress.com/2011/12/21/) en goed thuis in de materie van deportatie en uitroeiing, trok ik bij zoveel wetenschappelijke onkunde en gebrek aan collegialiteit grote ogen. Het derde konvooi uit Mechelen vertrok pas op 15 augustus, dus zeven dagen nadat de foto onderweg naar Auschwitz zou zijn gemaakt. Om maar iets te noemen. Achterop de foto (die acht jaar geleden door een Gentenaar werd gevonden op een beurs voor militaria en eind 2010 aan Van Goethem en andere historici bezorgd) staat overigens niet 8 maar 9 augustus (Le 9 – 8 42 Départ de juifs).
Begin december vorig jaar wees ik in enkele lezingen over historische foto’s terloops op deze foute aanpak en foute interpretatie. Kort nadien ving ik op dat ook Van Goethem de eigen interpretatie betwijfelde. Ondertussen waren heel wat mensen bezig met diens foute interpretatie en kwamen er tal van suggesties binnen. Maar Van Goethems interpretatie bleef op de website van kazerne Dossin staan en is nog altijd na te lezen in verschillende media.

Dat zinde me als rechtgeaard historicus niet en op 12 januari vroeg ik Van Goethem in een mail om een stand van zaken – mail die ik in zichtbare kopie ook aan enkele historici en media stuurde. Van Goethem reageerde meteen met een nieuwe interpretatie van de foto, ontkende mensen op de foto geïdentificeerd te hebben (wat hij kort nadien toch moest toegeven) en legde mij en alle andere bestemmelingen een embargo op. Christian Laporte, de journalist van La Libre Belgique die Van Goethem eerder aan het woord liet,  sloot zich bij dat embargo aan omwille van wat nu plots sereniteit heette. Ondertussen waren dus wel verkeerde slachtoffers van Auschwitz geïdentificeerd en geloofden veel mensen in de foute Holocaustinterpretatie van de professor.

Nadat ik liet weten dat ik het embargo niet zou respecteren omdat het grote publiek recht heeft op een rechtzetting, schoten Van Goethem en Laporte snel in gang. Op maandag 16 januari al publiceerde Laporte een groot artikel waarin Van Goethem zijn nieuwe interpretatie gaf. Diezelfde interpretatie stond dezelfde dag ook op de website van de Dossinkazerne en kort nadien ook in Joods Actueel.

Nu wordt met grote stelligheid geponeerd dat de foto op 3 augustus 1942 in Luik werd gemaakt, dat er mogelijk Joden en niet-Joden op staan. Het zou gaan om Joden die op die dag uit Luik werden weggevoerd voor dwangarbeid aan Duitse militaire versterkingen in Noord-Frankrijk dat door de Duitsers was bezet.

Ook het nieuwe verhaal (http://www.kazernedossin.be/content/foto-3-augustus-1942) is niet echt overtuigend. Om te beginnen staat achterop de foto 9 augustus. Die 9 (volgens Van Goethem een 8) kan een haastig geschreven 3 zijn, en de tekst achterop is mogelijk onjuist en/of later toegevoegd. De professor rept over dit alles met geen woord.
Hoe komt hij bij 3 augustus uit? Op basis van weerberichten. De straat op de foto ligt er volgens hem nat bij en het heeft begin augustus dat jaar veel geregend. Voilà! Het heeft toen inderdaad veel geregend maar op de foto is daar toch weinig van te zien. De kasseien glimmen weliswaar, maar te oordelen naar de op de foto geworpen schaduwen werd het beeld mogelijk vroeg in de ochtend gemaakt en dan glimmen de straatstenen misschien van de dauw. Of de foto werd toch op 9 augustus gemaakt en misschien had het toen ook geregend. Van Goethem rept daar met geen woord over. Maar hij schrijft wel dat hij zich van datum vergist heeft. Het is niet 15 augustus zoals hij aanvankelijk dacht want, gaat hij verder, het heeft op die dag niet geregend. Maar de prof heeft het nooit over 15 maar wel degelijk over 8 augustus gehad. Vraag is dus waarom hij niet natrok of het in Luik ook op 8 of 9 augustus 1942 geregend heeft.

Ook merkwaardig blijft dat op de foto maar één persoon met Jodenster staat. In België was de Jodenster begin juni 1942 verplicht gesteld en op het niet dragen ervan stonden zware sancties. Als op de foto Joden staan die zich ‘aanmelden’ voor verplichte tewerkstelling (Arbeitseinsatz) dan zouden ze vermoedelijk niet zo gek zijn om zich zonder Jodenster aan te melden. Van Goethem verklaart dat niet.

Regen of geen regen? Joden of geen joden? Deportatie of niet?

Hopelijk is dit alles niet representatief voor het nog op te richten Holocaustmuseum. Verontrustend is wel dat heel wat media zonder enig spoor van kritiek het woord verlenen aan een curator die zich in sneltreintempo als holocaustspecialist wil profileren en van ‘zijn’ foto het icoon van dat museum wil maken (terwijl er al zo’n aangrijpend icoon van de binnenkoer van de Dossinkazerne bij de voorbereiding voor een deportatie bestaat).

Van Goethem hamert voortdurend op het uitzonderlijk karakter van ‘zijn’ foto en gaat voorbij aan de mogelijkheid dat tal van foto’s niet bewaard gebleven of nog niet ontdekt zijn, onder andere omdat er pas vele decennia na het einde van de Tweede Wereldoorlog in België enige belangstelling kwam voor wat nu Holocaust heet. Een publieke oproep voor het opsporen en grondig onderzoeken van dergelijke fotomateriaal ware beslist zinniger geweest.

Verontrustend ook is dat de media geen belangstelling hebben voor visies die afwijken van de gestandaardiseerde collectieve Holocaustherinnering. Maar Canvas, kondigt Van Goethem al fier aan, komt wel met een programma over zijn aanpak van deze foto! Ook verontrustend is dat de historici die ik vorige donderdag aanschreef, zich duidelijk niet in de discussie over deze toch wel verbijsterende omgang met een historische foto willen mengen en doen alsof hun neus bloedt. Ontstellend is dat twee historici die ik vroeg om dit opiniestuk (na lectuur en correctie) mee te ondertekenen, dat niet aandurfden. De één uit angst voor de Joodse lobby, de ander uit angst zijn job te verliezen. Proef op de som: De Standaard weigerde (na raadpleging van de redactie) dit opiniestuk te publiceren en De Morgen reageerde niet.

Gie van den Berghe

|INHOUD
|————
|1. Recensie ‘De Arabische Revolutie’, nieuw boek van Jef Lambrecht (1)
|2. Fragmenten uit het boek
|3. Naschrift over de ‘Palestijnse revolutie’

door Jef Coeck

De titel boven dit stuk is een referentie aan een der boeiendste geschriften uit het begin van onze tijdrekening. Flavius Josephus (37-ca.100) was een joodse studax die de Romeinse bezetting van zijn land aangreep om naar het New York van die tijd te emigreren en er zich op te laden aan het beste intellectueel en artistiek patrimonium dat toen beschikbaar was.

Flavius Josephus

Hij bracht zijn Romeinse dagen niet in ledigheid door, deze Joseph. Ruimschoots gebruik makend van de reismogelijkheden, frequenteerde hij ‘welingelichte kringen’ naast nederige bronnen en getuigen. Schrijven kon hij ook. Zijn teksten houden het midden tussen wat wij nu bestempelen als journalistiek, literatuur en historiografie. Hij was ooggetuige van gebeurtenissen die door andere – meer ‘ernstig’ geheten auteurs – met fantasie en de nodige dosis Hineininterpretierung te boek zijn gesteld, met andere objectieven dan het achterhalen van de ware toedracht.

We denken bv. aan de verhalen van het christelijk Nieuwe Testament, die door ‘evangelist’ genoemde auteurs zowat een eeuw na de feiten voor het eerst werden opgeschreven – en nadien talloze keren ‘herwerkt’. Flavius Josephus heeft dat tijdsgewricht zelf nog in Palestina beleefd. Hij was geen christen of anti-christen en had er dus geen belang bij deze feiten te misvormen in religieus/ideologische zin.

Zijn faam als schrijver was in Rome zo groot, dat hij door de autoriteiten verzocht werd ‘De Oude Geschiedenis van de Joden’ – wat wij het Oude Testament noemen – nu eens verstaanbaar op te schrijven (2). Want aan die verhalen van bloed, wraak en melo konden ze in de multiculturele hoofdstad van de wereld kop noch staart krijgen. Zelfs zij niet.

Josephus kweet zich van zijn taak en eindigde dus met een welhaast ‘gazettair’ verslag van zijn eigen tijd over grote en kleine gebeurtenissen, in Main Street zowel als Wall Street, in de Dorpstraat en de Wetstraat.

In bepaalde opzichten (en elke vergelijking loopt gelukkig mank) is Jef Lambrecht de hedendaagse Flavius Josephus, maar dan inzake Arabieren ipv joden. Lambrecht heeft een drietal boeken op zijn naam over de Arabische geschiedenis in het licht van hedendaagse gebeurtenissen: 9/11, Irak, het moslimterrorisme. Hij is een van de weinige Belgische auteurs – naast Lucas Catherine – die écht geïnteresseerd is in de nu zowat 300 miljoen Arabieren ter wereld, verspreid over het Nabije en het Midden-Oosten en Noord-Afrika. De Arabische diaspora laten we even buiten beschouwing.

(R)EVOLUTIE?

Lambrecht Josephus

Lambrechts nieuwe boek noemt hij zelf  een ‘voorzichtige poging tot een eerste geschiedschrijving, in de hoop dat ze voor de lezer een documentatiebron mag zijn en een bron van inzicht’. Over de titel, of term tout court, Arabische Revolutie is hij formeel: ‘De gebeurtenissen in het ene Arabische land beïnvloedden die in een ander. Daardoor was het een waarachtig Arabische revolutie, een die zich voltrok in een homogeen taalgebied geteisterd door dezelfde koloniale erfenissen en problemen van willekeur en machtswellust.’

Goed, dat verklaart het ‘Arabisch’ karakter. Geografisch komen ze wel allemaal aan bod, in volgorde van kalendergebeuren en/of belangrijkheid: Tunesië, Egypte, Algerije, Libië, Syrië, Jemen, Marokko, Oman, en ik vergeet er wellicht een paar. Niet-Arabische maar toch belangrijke regionale spelers: Turkije, Iran, krijgen eveneens aandacht.

De onderliggende vraag, of al deze min of meer simultane en in elk geval ingrijpende gebeurtenissen ook een Revolutie (met hoofdletter) kunnen heten, wordt helaas maar onvermijdelijk niet afdoende beantwoord. Lambrecht focust op de overeenkomsten. Dat mag, maar de verschillen zijn wellicht even groot, zoniet groter. Daarbij komt dat een aanvaardbare, laat staan aanvaarde definitie van wat een ‘revolutie’ is, door de auteur niet wordt meegeleverd.  Om van een geslaagde revolutie – dus Revolutie tout court – te kunnen spreken is volgens mij minstens een fundamentele regimewissel vereist.  Lambrecht toont nu op overtuigende wijze aan dat dat in geen enkel van deze landen (voorlopig) het geval is. We kunnen de titel van zijn boek (met hoofdletters) dan ook alleen maar ironisch interpreteren.

Daarom niet getreurd. Hier wordt in krap 300 pagina’s een even bewogen als verbrokkeld jaar vertaald, samengevat, geduid, aan de hand van – laten we gissen – kranten en weekbladen, tv- en radioverslaggeving, persoonlijke contacten en belevenissen, voorkennis, niet-openbre bronnen, burgerjournalistieke ingrijpens, ‘sociale’ netwerken, satellietverbindingen, van al-Jazeera tot en met Fox-News via het VRT-Journaal. Het voordeel van dit boek is dat de concrete bronnen per gebeuren niet of nauwelijks traceerbaar zijn. Dat is meteen ook een nadeel – in het licht van een latere langetermijn geschiedschrijving. In elk geval kunnen we leren hoe kort ons geheugen wel is en/of hoe slecht onze waarneming – ondanks de overvloedige verslagen en duiding van het afgelopen jaar.

Documentair wordt het belang van het boek aanzienlijk verminderd door het ontbreken van een register. Toch nuttig is de Tijdslijn per land (niet grafisch), die aan het eind wordt weergegeven. Merkwaardig genoeg komt ‘Palestina’ in de lijst niet voor – in het boek zijn er wel enkele paragrafen aan gewijd. Maar laten we de auteur zelf aan het woord, over diverse reacties in de wereld op deze Arabische Revolutie.
|———–

DE ANGST VAN JASMIJN

door Jef Lambrecht

“Het Europese antwoord op de revolutie was eerst aarzelend en daarna gekenmerkt door hoop, overmoed, emotie, blunders, gemiste kansen, verregaande onwetendheid, populariteitsscores en angst voor de fundamentalisten. Er was geen gebrek aan ronkende verklaringen en die kwamen er ook uit het Witte Huis. Maar de praktische antwoorden kwamen uit de oude doos. Ze bleven als in het verleden verdacht van eigenbelang en getuigden niet van een nuchter inzicht in de natuur en de dynamiek van de omwenteling. Alleen de VS waren vernieuwend en verkozen het internet boven bombardementen, wapenleveranties en ijdele beloftes.

“Het blok van de BRICS-landen, de nieuwe economische groeipolen, onder aanvoering van China, Rusland en India, was aanvankelijk even verrast als het Westen door de omwentelingen, maar na enige aarzeling bepaalde de argwaan tegenover het Westers ‘expansionisme’ de koers en koos het blok uit zelfbehoud tegen interventie. (..)

“Turkije dat als niet-Arabisch land gespaard bleef van de omwentelingsgolf, bouwde zijn sterke positie in de regio verder uit. (..) Tot de grote paradoxen behoorde dat Qatar even weinig voelde voor omwentelingen als de andere rijke vorstendommen aan de Golf maar ze voluit steunde elders. Het bleef niet bij woorden. Het machtige zwaard van de emir van Qatar was al-Jazeera. Zijn medium en dus hijzelf trok in de oorlog met de potentaten systematisch aan het langste eind. Daarom weerde Syrië, na de val van Moebarak, de zender uit Qatar, samen met de andere internationale persbedrijven. Maar het kwaad was intussen geschied en al-Jazeera had ook in syrië het zaad van de opstand gezaaid. (..)

“De jasmijnrevolutie in Tunesië en die in Egypte waren vreedzaam en van het volk. Daarin verschilden ze van de tweede golf in Libië, Jemen, Bahrein en Syrië, waar het beeld veel troebeler was en de inmenging flagrant. De buitenlandse bemoeienis beroofde het volk van zijn revolutie. Het geweld dat door de heersers werd aangewend was meer verbeten en duwde de betrokken landen naar burgeroorlogen, behalve in Bahrein waar het protest met stilzwijgende instemming in de kiem werd gesmoord. Alle mogelijke belanghebbenden trokken lessen zodra ze waren bekomen van de totale verrassing van die eerste wilde weken waarin de koppen rolden in Tunesië en Egypte. Buitenlandse mogendheden wierpen zich op als de verdedigers van de volkswil of van belaagde leiders. Grootmachten als China en Rusland zetten zich schrap tegen een besmetting door het revolutionaire virus en remden de verspreiding ervan af.

“Het uitblijven van een onmiddellijke verbetering in de situatie van de armsten in Egypte en Tunesië was een zwaard van Damocles en kon, samen met de buitenlandse interventies, een domper zetten op de omwentelingswil in de rest van de Arabische wereld. Israël was tijdens de revoluties geen thema, al had het de politiek van de regio decennialang beheerst, maar dat kon snel veranderen.” (jl)

—————–

NASCHRIFT JC: De Palestijnse Revolutie
|———————–|——————————-|

De echte Arabische revolutie is natuurlijk al zo’n halve eeuw oud en heeft nog steeds haar beslag niet gekregen. Die revolutie begon toen er een eerste generatie Palestijnse jongeren was ontstaan die buiten hun land of in het bezette deel ervan waren geboren. Zij leefden in kampen of vervallen wijken, hadden geen werk en geen vooruitzicht op een betere toekomst. Het enige waar ze konden naar streven was een terugkeer naar het land dat ze nog steeds als het hunne beschouwden: Palestina van voor 1948, ontstaansdatum van de staat Israël.

Sedertdien verbleven de meeste Palestijnen als vluchtelingen en/of landlozen in modderige tentenkampen in Jordanë, Syrië, Libanon, of in de verwaarloosde wijken van Arabische steden op de Westelijke (Israëlische) Jordaanoever en Oost-Jeruzalem. Wat ze kenden, buiten hun ellende, waren de verhalen van hun ouders en familieleden over hoe goed het was in dat oude Palestina.

Na de Zesdaagse oorlog van 1967, die eindigde op een Arabische nederlaag, gingen nog eens grote stukken land van Syrië, Jordanië en Egypte als oorlogsbuit naar Israël.  Een Palestijnse terugkeer lag minder dan ooit in het verschiet. De jonge ‘tentgeneratie’ begon zich te organiseren voor een met de wapens bedongen terugkeer naar het moederland. Aan wapens komen was niet moeilijk, in een regio waar je vanouds bij elke stap struikelt over de meest diverse ‘handelaren des doods’.

Toen ik in 1968 voor het eerst de Arabische buurlanden van Israël bereisde, in opdracht van de BRT-radio, bestond er al een tiental kleine en grotere groepen van ‘fedayeen’ – zo noemden ze zichzelf naar een term die in het Arabisch ‘verlossing door zelfopoffering’ betekent. Voor de duidelijkheid: het had toen niets vandoen met de begrippen ‘jihad’ of ‘zelfmoordaanslag’. De algemene politieke strekking was links tot extreem-links en seculier. Islam of religieus fundamentalisme speelde vrijwel geen enkele rol, behalve bij enkele groepjes die aanleunden bij de Moslimbroeders of soortgelijke verenigingen.

Logo El Fatah

Al Fatah was lange tijd de grootste en bekendste groep, maar ook Al Saïqa, PFLP, PDFLP, El Ansar, en andere Volksfronten deden van zich horen met aanslagen, kapingen en guerilla-acties. De tegenstanders noemden ze terroristen, voorstanders verkozen de term Bevrijdingsbeweging. Allen hadden ze hun eigen bondgenoten in het buitenland, annex geldschieters en wapenleveranciers. (3)

Omdat de Arabische broederlanden veelal uit eigenbelang het Palestijns probleem onder de mat schoven, namen de Palestijnen dus het eigen lot in eigen hand. Trainingskampen ontstonden, eerst gecamoufleerd binnen de grote vluchtelingenkampen, later als aparte entiteiten in moeilijk toegankelijke gebieden. Het was Aboe Ammar, beter bekend als Yasser Arafat, die de versplinterde groepjes (bijna) allemaal wist samen te brengen in de door hem opgerichte koepelorganisatie PLO, Palestijnse Bevrijdingsorganisatie.

Yasser Arafat aka Abu Ammar

De doelwitten van de Fedayeen waren aanvankelijk alleen militair, binnen bezet Israël. Dat was lastig en vergde vaak meer slachtoffers onder de aanvallers dan onder de geviseerde militaire entiteit. Al snel werd het accent verlegd naar spectaculaire acties buiten Palestina, die konden rekenen op een grote publiciteit in de wereldpers. Toppunt van dit soort acties was de simultane kaping van vier internationale lijnvliegtuigen door het Democratisch Volksfront van George Habbash. De toestellen werden veilig neergezet in de Jordaanse woestijn, de passagiers keurig opgevangen, waarna blinkende vogels-der-vooruitgang met een lading explosieven weer de lucht ingingen.

Dat was 1970 en reken maar dat de aandacht van de wereldpers voor de fedayeen met de week groeide. Dat was niet naar de zin van de wereldleiders, evenmin als van de Arabische machthebbers. De Jordaanse koning Hoessein verdreef de Palestijnse tentenkampbewoners uit zijn land, door ze vanaf de heuvels te beschieten met artillerie. Dat werd nadien de Zwarte September genoemd. De Palestijnen waren in hun militaire en terugkeerambities goed geknakt. Het restant van de leiding, onder wie Arafat, verplaatste zijn geo-strategisch zwaartepunt naar Libanon. Dat het daar binnen de kortste keren weer fout zou gaan, stond in de sterren geschreven.

Om kort te gaan: de oude leiding van de Palestijnen werd op diverse manieren geliquideerd. Israël, de VS, de Libanese rechtse falangisten en wie zal ooit zeggen wie verder nog allemaal, zorgden dat het Palestijns verzet ontmanteld werd. De reden waarom Arabische machthebbers zo enthousiast meewerkten aan dit opzet, was puur eigenbelang.

Leila Khaled, de bekendste Palestijnse vliegtuigkaper ooit

Door hun gedurfde optreden, door hun scholing, met hun discussietechnieken, en met de overtuigingskracht van het ‘goede voorbeeld’ (verlossing door opoffering), waren de Fedayeen voor niet weinig leden van de Arabische intelligentsia niet minder dan een revolutionaire voorhoede gaan vormen in Egypte, Libanon, Jordanië, Syrië, aan de Golf en in andere landen tot in Noord-Afrika toe. Menigmaal toonden gesprekspartners in die tijd, nadat ik hun vertrouwen gewonnen had, pro-Palestijnse documenten uit hun lade en Fatah – of PLO- ‘pins’ aan de onderkant van de jaskraag, om hun sympathie met de Palestijnse Revolutie te betuigen.

Er was een Arabische Revolutie in wording. Ze was seculier en links, op gang gebracht door de Palestijnen, geïnspireerd door Guevara en de Vietnamoorlog, door mei ’68, door het (Euro-)communisme. Maar vooral natuurlijk door het voortdurend neo-kolonialisme in hun eigen landen, de uitbuiting, de groeiende kloof tussen arm en rijk, de met elke liter olie groeiende corruptie, de brutaliteit van de politieke en politie-repressie, het gebrek aan vrijheid.

Het zijn de kinderen en kleinkinderen van die eerste Arabische Revolutie, denk ik, die nu op het Tahrirplein en andere symbolische plaatsen hun ongenoegen uiten. Want veel ten goede is er niet veranderd. Niet voor de Palestijnen, een ‘aparte’ mensensoort, maar evenmin voor de gewone Arabieren die wel participeren in de globaliserinsgolf. Maar aan een echte Revolutie zijn ze, naar mag worden gevreesd, nog niet toe. (jc)

————–

(1) Jef Lambrecht, De Arabische Revolutie, Van het offer van Bouazizi tot de val van Kadhafi, Leuven, Van Halewyck, 2011, 302 pag., 18,5 euro

(2) Flavius Josephus, De Oude Geschiedenis van de Joden, 3 vol., Baarn/Antwerpen, Ambo/Kritak, 1997-98. En ook : Flavius Josephus, De Joodse Oorlog & Uit mijn leven, Baarn, 1992

(3) Men leze (alleen nog antiquarisch te verkrijgen) Harry van Mierlo & Krikor Guvlekjian, De Palestijnen, Bussum, De Haan uitg., 1972

Ergens Libië, ergens afgelopen jaar

Caïro – Onlangs heeft een befaamd fundamentalist uit Alexandrië, Sheikh Abdel Moneim al-Shahat, het idee geopperd om allerlei beelden, waaronder de meer dan vierduizend jaar oude Sfinx bij de piramiden van Gizeh, in te pakken en voortaan aan het zicht te onttrekken.

door Robbert van Lanschot

Dit zou zijns inziens de kans op onkuise gedachten en, erger nog, afgoderij kunnen minimaliseren. Abdel Moneim wordt door veel Egyptenaren gezien als een joker. Maar dat inpakproject wekte toch voldoende onrust om zo’n duizend demonstranten, vooral mensen uit de lokale reisbranche, voor een protestactie naar Gizeh te lokken. Zelfs de interim-minister voor Toerisme was er. Want sinds de Arabische lente is Egypte bij Europeanen geen geliefde bestemming meer. En door de opkomst van islamitische partijen wordt het land bij westerse toeristen waarschijnlijk nog minder populair.

Maar liefst een kwart van de bevolking stemde op salafisten, een illustratie van de conservatieve sfeer in het Egypte van vandaag. Door al die interviews van CNN en BBC op het Tahrir-plein met leuke, jonge demonstranten kregen we de indruk dat het land best wel modern was. Maar loop door een volkswijk als Imbaba en je voelt de kracht van het salafisme. In bikini zonnen op het strand van Sharm el-Sheikh? Wellicht dat dat binnenkort dus niet meer kan. Drankje aan de bar? Zelfde verhaal. Als dan ook nog de Sfinx van Gizeh en de monumentale faraobeelden in Luxor en de vitrinekasten vol naakte slavinnetjes in Caïro’s Museum van Oudheden moeten worden afgedekt, is voor veel reizigers de lol er wel van af.

Een lichtpuntje: Sheikh Abdel Moneim stelde nadrukkelijk dat al die pre-islamitische kunst van hem niet hoeft te worden vernietigd – dus geen herhaling van de Taliban met de Boeddha-beelden in de Bamiyan-vallei. De Sheikh kwam ook met een alternatief: een laag transparante was over de beelden smeren, zodat toeristen nog een idee kunnen krijgen hoe alles eruitziet. Zo’n beetje de oplossing die in Uitvaartcentrum Westgaarde in Osdorp uitkomst biedt. Daar is een dik gordijn geplaatst dat bij islamitische begrafenissen de twintig meter brede muurschildering van de Dag des Oordeels kan verhullen. De schildering toont tientallen mensen, ook kinderen, die naakt opstijgen naar de hemel, al zijn ze allemaal zo gedraaid dat je net niets ziet. Zo op het oog een radicalere oplossing dan een laagje doorzichtige was, dus ergens is de Sheikh nog best wel rekkelijk.

http://www.groene.nl/commentaar/2012-01-10/transparante-was-over-de-sfinx-van-gizeh

NOOT:
Het valt te hopen dat het blootverbod – of zullen we ’t de wasplicht noemen? – niet alle sfinxen ter wereld treft. Het zou geen gezicht zijn, als ze zich slechts onder een laag bijenpulp in publieke plaatsen mochten vertonen. Sfinxen zijn weliswaar geheimzinnig van natuur, maar daarom nog niet onbegrijpelijk laat staan onaantrekkelijk. Sfinxen zijn nl. extreem duidelijk voor wie openstaat voor sfinxentaal. En in die taal is niet altijd ‘what you see is what you get’. Wat het ancien régime in Egypte nu eist, is feitelijk de sfinxenboerka. Dan krijg je wat je ziet: een lap textiel, met daaronder een brok steen.

Wat een verschil met het Caïro van de 21ste eeuw, de stad New York! Daar werd vandaag de ‘dag van de broekloze metro’ gehouden. Wie in NYC het ondergronds openbaar vervoer frequenteert, mag zijn broek vandaag thuislaten. Het bespaart tijd bij het aankleden en het levert redelijk ongewone beelden op voor amateurfotografen. Hierbij enkele hot shots. Voor de goede orde: het aanhouden der onderbroek is verplicht. Een lap stof hoeft niet, maar een vodje moet wel. Wat een besparing toch, vergeleken met de boerka.
Zou een wassen onderbroek ook mogen in New York? Als het in Egypte feitelijk mag… (jc)

door Gie van den Berghe

Het lijdt geen twijfel dat de onverdraagzame houding en al even intolerante gedrag van religieuze Joodse fundamentalisten, de ultraorthodoxen of haredim (hassidim), die in en om Jeruzalem andersdenkenden beschimpen en bespugen, laakbaar is en niet… getolereerd mag worden. Maar de unanieme westerse veroordeling van het gebruik van nazisymbolen door deze haredim toen die vorige zaterdag manifesteerden tegen de zogenaamde onverdraagzaamheid van de media en de Israëlische regering roept ook enkele vragen op.

Onvermeld blijft dat veel Joodse politieke partijen, instellingen en figuren in Israël en de Verenigde Staten, zowel ter linker- als rechterzijde, decennialang politieke munt hebben geslagen (en slaan) uit de jodenuitroeiing. Om de staat Israël op te richten; om de verdrijving en onderdrukking van Palestijnen te rechtvaardigen; om herstelbetalingen af te dwingen van West-Duitsland; om oorlogen te voeren (tegen Libanon, tegen de Palestijnen); om de Israëlische jeugd bij de zionistische les te houden (niet langer als schapen ter slachtbank gaan – Eichmannproces, 1961) en wat al niet meer.

Allemaal zeer menselijk en dus begrijpelijk. Maar waarom werd dit politiek en ideologisch misbruik van de Holocaust (zoals de jodenuitroeiing tegenwoordig heet) zo goed als niet veroordeeld en wordt wie erop wijst van antisemitisme beschuldigd? Waarin verschilt dit gebruik van het unaniem afgekeurde misbruik door Joodse religieuze fundamentalisten? Ligt het aan de onverdraagzaamheid van deze ultraorthodoxen tegenover al wie anders denkt en leeft? Maar ook de Israëlische en Joods-Amerikaanse politici en ideologen die de Holocaust gebruik(t)en, waren en zijn even intolerant tegenover Palestijnen en al wie Israël of zijn beleid durft te bekritiseren.

Behalve met de personen en groepen die de herinnering aan de jodenuitroeiing exploiteren voor ideologische en politieke doeleinden, heeft de verschillende reactie ook te maken met onze in de voorbije twee decennia ingrijpend veranderde omgang met deze genocide. De Endlösung (eindoplossing van het Joodse probleem, de daderterm), Hurban (Hebreeuws voor catastrofe) of Shoah is uitgegroeid tot een Holocaust, letterlijk een totaal brandoffer (gebracht aan god). De Holocaust heeft een sacraal karakter gekregen. God mag betwijfeld en ontkend worden, de Holocaust niet.

De Holocaust is uitgegroeid tot een ideologisch en politiek bruikbaar stuk westers erfgoed. Hij geldt als symbool voor het dieptepunt van onverdraagzaamheid, wordt verondersteld verdraagzaamheid bij te brengen en verdraagzamer te maken en op die manier herhaling van genociden te voorkomen. Of de vele gehandicapten, Joden, Roma en Sinti die vervolgd, gesteriliseerd en uitgeroeid werden alleen maar het slachtoffer zijn geworden van onverdraagzaamheid, is historisch gezien zeer de vraag, ja eigenlijk onjuist. Tal van politieke, ideologische, sociaaleconomische en wetenschappelijke factoren hebben tot de Endlösung geleid en die zijn afdoend bestudeerd.

Ook betwijfeld mag worden of verdraagzaamheid ooit een afdoende dam kan opwerpen tegen ideologische, politieke en wetenschappelijke doelstellingen die aan veel mensen en volkeren het leven (kunnen) kosten. Denk aan de almaar breder wordende kloof tussen arme en rijke landen en mensen. Of aan de ecocide die we met zijn allen producerend en consumerend voltrekken en die almaar meer leven op aarde onmogelijk maakt en steeds weer maken zal.

Vraag is of de hedendaagse toespitsing op individuele verdraagzaamheid, als reddende engel (een bijna christelijke boodschap), niet afleidt van de vele andere factoren die tot grootschalige ellende leiden.

(Gie van den Berghe)

door Jef Coeck

Het is onvoorstel- en onvoorspelbaar wat onze soort bereid is te geloven. Neem de mythe van Kerst.  Een godje wordt geboren in een Palestijnse stal, temidden van herders, schapen en ander vee, waarop uit verre oorden niet minder dan drie koningen – onder wie een neger, of all people – komen toegesneld om te bevestigen dat deze baby the King of Kings is. Zij werden geleid door een intellectueel begaafde ster, wat alle astrologiefreaks ter wereld in vervoering brengt. Miljarden aardbewoners raken dan weer in de coma bij de gedachte dat God-de-Zoon is Vlees geworden, uit een reine maagd die op even mystieke als mysterieuze wijze bevrucht was door een duif.

Hou op, een mens komt niet bij van het lachen. Wie verzint het! Dit gaat nu maar over één verhaaltje uit één religie, terwijl er wereldwijd duizenden geloven bestaan. Ze spreken elkaar grondig tegen maar worden door hun aanhangers toch als absolute waarheid aangezien. Desnoods vechten ze erom, totterdood. De god van de overblijvers is dan gewonnen, tot het volgende religieuze bloedbad aanbreekt. Dat is niet meer om te lachen.

SECULIER BIJGELOOF

Op de filosofische vraag ‘wat zijn we bereid te geloven?’ is maar één antwoord: alles. Of om het voorzichtig uit te drukken: ‘In een bepaalde context is iedereen vatbaar voor zeer onwaarschijnlijke opvattingen’. Dat is het  uitgangspunt van het boeiende boek ‘De ongelovige Thomas heeft een punt’ (1). Daarin vertrekken de filosofen Braeckman en Boudry van een ander bijbelverhaal. De apostel Thomas weigerde op gezag van anderen te geloven dat Jezus uit de dood was opgestaan. Hij wilde zijn hand kunnen leggen in de wonden van de herrezen Christus. Zo geschiedde, althans volgens het verhaal. Thomas vroeg om een bewijs – daarmee had hij een punt, zeggen de auteurs. Buitengewone beweringen vragen om buitengewone bewijzen.

So far so good. Maar toch is Thomas een watje. Hij wil eigenlijk niet beter dan geloven. Een echt kritische denker zou verder zijn gegaan. Immers, indien Jezus op miraculeuze wijze uit de dood was opgestaan, zouden zijn wonden dan niet even miraculeus verdwenen zijn? Kennelijk niet. Echter. Lichamelijke verrijzenis na een dood van drie volle dagen betekent dat onder meer zijn gestolde bloed weer vloeibaar werd en zijn hart opnieuw begon te kloppen. Dan zou het bloed uit al die gapende wonden zijn gestroomd… een hoogstpersoonlijk bloedbad. Passons. De ongelovige Thomas heeft een punt maar daarom nog geen gelijk, onthouden we.

Overigens focussen de auteurs minder op religies dan wel op seculiere vormen van licht- , goed- of bijgelovigheid. Bovenal willen ze het onderscheid duidelijk hebben tussen wetenschap en charlatanerie – dit laatste veelal in de vorm van pseudo-wetenschap.

‘Een greep uit de losse pols: mensen geloven in helderziendheid, homeopathie, handoplegging, geesten en spookhuizen, aardstralen, paranormale precognitie, telekinese en telepathie, urinetherapie, bioritmes, de voorspellingen van Nostradamus, buitenaardse wezens die graancirkels maken, numerologie, oorkaarstherapie, astrologie, intelligent design, de voorspellende kracht van dromen, wichelroedelopen, verdrongen herinneringen, psychoanalyse, auratherapie, chakra’s, engelen, vampiers, zombies, grafologie, sterrenkinderen en wenende Mariabeelden.’

ALTERNAÏEF

Het boek is geen abcdarium geworden van knettergekke theorieën met hun weerlegging. Daar bestaan gespecialiseerde websites voor (2). Dit is wel degelijk een filosofisch en wetenschappelijk onderbouwd theoretisch geschrift, of zoals de ondertitel het zegt: een handleiding voor kritisch denken. Een denkkader, geen eerste hulp bij ongevallen. Wat opvalt is, dat oude misvattingen en misleidsels niet verdwijnen, hoewel er jaarlijks nieuwe bijkomen. Ook de methodiek van misleiding verandert nauwelijks.

slikken

‘Elk jaar zien bijvoorbeeld meerdere nieuwe alternatieve geneeswijzen het daglicht. De variatie in het aanbod is indrukwekkend en de therapieën worden telkens opnieuw met dezelfde beproefde argumenten verdedigd: aanhangers komen aandraven met anekdotische bewijzen, verwijzen naar zogenaamde expertise van autoriteiten, klagen dat Big Farma hun geneeswijze tegenwerkt of dat de ortodoxe wetenschap blind is voor haar succes, en beweren dat de werking ervan enkel begrijpelijk is binnen een ander paradigma. Elke alternatieve therapie profiteert van het placebo-effect, de natuurlijke fluctuaties in het ziekteverloop en de kracht van de selectieve waarneming. De bonte diversiteit aan alternatieve therapieën toont net aan dat de precieze inhoud er weinig toe doet: onder de juiste omstandigheden is ons patroongevoelige brein vatbaar voor bijna eender wat.’

Het zogenoemde ‘bevestigingsvooroordeel’ is een vaak voorkomende valstrik van ons brein. Nogmaals een citaat: ‘Mensen die een zogenaamd medium bezoeken en overtuigd zijn van haar paranormale kwaliteiten, gaan tijdens het gesprek op zoek naar treffers, die ze vervolgens lichtjes in hun voordeel interpreteren en beter onthouden dan de missers. Als ze niet opletten, zijn de voorspellingen die ze twee weken later aan een vriend doorvertellen al bijna onherkenbaar vervormd. Hetzelfde geldt voor alternatieve genezers (en artsen in het algemeen) die een nieuw medicijn uitproberen, voor mensen die een horoscoop lezen, voor tarotkartlezers, voor piramidologen die belangrijke wiskundige getallen in de afmetingen van de Egyptische piramiden zoeken, en dergelijke meer. Ook wetenschappers maken zich schuldig aan het bevestigingsvooroordeel, zoals iedereen, maar door de zelfcorrigerende methode van wetenschap wordt die verstorende invloed op de lange duur geneutraliseerd.’

KWAK EN BUNK

Wat zijn de essentiële eigenschappen van goede wetenschap (ruim opgevat) en waaraan herkennen we pseudo-wetenschap? Het onderscheiden van beide categorieën noemt men het ‘demarcatieprobleem’ en het is moeilijker dan het lijkt. Vooral voor echte wetenschappers, omdat die zich er niet met een jantje-van-leiden af kunnen (mogen) maken. Buikgevoel of intuïtie volstaat hier niet. We kunnen wel zeggen: iedereen weet toch dat astrologie en creationisme tot de pseudo-wetenschappen behoren. Maar a/ niet iedereen wéét dat echt, en b/ ook van hen die het wel weten is er een deel dat het niet gezegd of gehoord wil hebben. Door welke argumenten laat dit soort mensen zich overtuigen? Hun visie berust op een geloof. En een geloof laat zich zelden ompraten door de ratio.

Popper

Hier dient de filosofie te hulp te worden geroepen. Het was de filosoof Karl Popper die het ‘falsificatiecriterum’ bedacht als oplossing voor het demarcatieprobleem. Een confirmatie die geen risico inhoudt op falsificatie, is wetenschappelijk waardeloos, luidt een van zijn stellingen. Het klinkt niet eenvouding en dat is het ook niet. Het boek wijdt er vele bladzijden aan. Waarmee duidelijk zij, dat deze ‘Thomas’ geen simpel opzoekwerkje is, maar ingespannen en aandachtig gelezen dient te worden.

Er bestaat een waaier van concepten en benamingen om zin van onzin te onderscheiden: randwetenschap, parawetenschap, pathologische wetenschap, voodoowetenschap, anomalistische wetenschap, junk science, crank science of zelfs kwak en bunk. In de term pseudowetenschap vinden we het Griekse woord pseudo, wat vals of onecht betekent. De letterlijke betekenis van pseudowetenschap is dus iets wat een bedrieglijke schijn van wetenschap of van betrouwbare kennis opwekt.

Einstein

Pseudowetenschap doet zich voor als echte wetenschap, maar heeft haar geloofwaardigheid ofwel lang verloren ofwel nooit gehad, en ze vertoont systematische kenmerken die afwijken van goede wetenschap. Een enkele uitschuiver noemen we geen pseudowetenschap, net zomin als een gefaalde maar respectabele hypothese, tenzij haar aanhangers volharden in de boosheid en kunst- en vliegwerk gaan toepassen om hun winkel te redden.

Pseudowetenschap is typisch een activiteit van een bepaalde groep. Een teruggetrokken zonderling die cirkels kwadrateert, de theorieën van Einstein op een bierviltje weerlegt en zichzelf een miskend genie waant, noemen we eerder een rare kwiet (crank) dan een pseudowetenschapper. Ook voor regelrechte fraude in een legitieme wetenschappelijke discipline gebruiken we doorgaans niet het label pseudowetenschap.

FREUD

Op vele plaatsen in het boek valt de naam Freud en het begrip psychoanalyse. Het is ongetwijfeld de meest succesvolle vorm van pseudowetenschap tot nu toe. Freud schakelde zijn tegenstanders gelijk met patiënten. Kortom, ‘wie mij niet gelooft is ziek’. Dat is eigenlijk van de orde van ‘wie dit leest, is zot’ – maar Freud was een heel geslepen bedrieger en kon zowel verbaal als schriftelijk heel overtuigend zijn. Wat niet hetzelfde is als ‘gelijk hebben’ of ‘de waarheid spreken’.

Freud

In dit boek zit ‘Voer voor Wetenschappers’ die eindelijk eens definitief gedaan willen maken met de Freudiaanse mythe. Maar mythen zijn, helaas, even hardnekkig als religies. Kijk, de cirkel is rond?
——————————

(1) Johan Braeckman & Maarten Boudry, De ongelovige Thomas heeft een punt/Een handleiding voor kritisch denken, Houtekiet, Antwerpen, 2011, 22,50 euro

(2) http://www.skepdic.com/

De empathicus (rechts) en zijn nieuwe baas

door Walter Zinzen

De scheidingslijn tussen journalistiek en politiek is altijd flinterdun geweest , maar lijkt de laatste tijd soms helemaal verdwenen. Wat vele journalisten Pol Van Den Driessche (ex-VU, ex-CD&V, nu N-VA) kwalijk nemen, is niet zozeer zijn hobbelige politieke parcours, dan wel zijn gehop tussen journalistiek en de actieve politiek. Maar zijn geval staat niet alleen.

De nu door iedereen geprezen Piet Van Roe was ooit in de Antwerpse gemeenteraad fractieleider van de toenmalige PVV en tegelijkertijd radiojournalist op de neutrale en tot objectiviteit verplichte publieke omroep. Zijn generatiegenoot Lucien Boussé is vele jaren niet alleen lid geweest van de gemeenteraad in Lokeren mar ook werkzaam op kabinetten van socialistische ministers. Het heeft hem niet belet nadien hoofdredacteur te worden van de TV-nieuwsdienst en zijn journalisten op gezette tijden te wijzen op hun deontologische verplichtingen, zoals bijvoorbeeld partijpolitieke ongebondenheid.

Zeker, niemand heeft het ooit zo bruin gebakken als de RTBF-journalist Henri-François Van Aal, die in de jaren 70 van de vorige eeuw minister werd voor de PSC (nu CDH), de RTBF in zijn portefeuille had en nadien vrolijk en wel terugkeerde naar de nieuwsdienst van diezelfde RTBF.

Verhalen uit de oude doos die niets meer met de werkelijkheid van vandaag te maken hebben? Niet helemaal, of zelfs helemaal niet. De fratsen van Van Roe en Boussé (en tal van hun collega’s) waren voor de VRT aanleiding journalisten die een politiek mandaat wilden uitoefenen te verplichten ontslag te nemen. Maar dat ontslag is relatief.

Niet alleen Van Den Driessches partijgenoot Siegfried Bracke, in zijn journalistentijd evenmin een model van onafhankelijkheid, maar bijvoorbeeld ook de beminnelijke Ivo Belet, Europees Parlementslid voor CD&V, kunnen op ieder moment terugkeren naar het oude moederhuis aan de Reyerslaan. Alleen is het zeer onwaarschijnlijk dat ze dan een leidende functie op de nieuwsdienst zullen krijgen. Dat is dan ook het enige, zij het grote, onderscheid met vtm.

Mij blijft het een raadsel hoe een ex-senator met een uitgesproken partijpolitiek profiel ‘expert politiek’ van het vtm-nieuws is kunnen worden. Natuurlijk, Van Den Driessche is het gewend journalistiek en politiek als één geheel te beschouwen. In zijn Volksunie-tijd was hij redacteur van het partijblad Wij. Maar dat was tenminste duidelijk, zoals ook duidelijk was tot welke richting de kranten toen behoorden. Die duidelijkheid is in de media van vandaag soms ver te zoeken. De meeste redacties hebben weliswaar een grote mate van autonomie verworven, althans tegenover de politieke partijen. Maar of ook de onafhankelijkheid tegenover de uitgevers altijd gegarandeerd is, mag worden betwijfeld. Zelfs sommige ‘nieuwe’ media spelen geen open kaart.

De Wereld Morgen bijvoorbeeld is een nieuwssite die (mede) gefinancierd wordt door de vakbonden. Maar de argeloze lezer wordt daarover niet geïnformeerd. Wel heeft die lezer vruchteloos gezocht naar ook maar één kritisch woord over bijvoorbeeld de (gedeeltelijk mislukte) staking van vorige week. Dat getuigt niet alleen van een ontstellend gebrek aan journalistieke vrijheid maar ook van een grove misleiding van het publiek.

Achtergrondinformatie

Wat evenwel een nog grotere hypotheek legt op de politieke berichtgeving is de verwevenheid van sommige journalisten met politici. Ook hiervan is Van Den Driessche spijtig genoeg weer een slecht voorbeeld. Hij is er dan zelf nog trots op ook. Zo verhaalt hij graag dat hij ooit, als journalist, eens met Vande Lanotte (en op diens kosten) is gaan eten (“hij stak mijn buik vol met kreeft”, zegt hij er dan grinnikend bij) maar dat hij toch nooit gedaan heeft wat Vande Lanotte hem tijdens die vreetpartij vroeg. Een redenering die vele van zijn toenmalige perscollega’s ook hanteren.

Empathie met de politici noemen ze dat, een onmisbare voorwaarde om te begrijpen wat er speelt. Samen tafelen, het glas heffen op elkaars gezondheid, elkaar bij de voornaam noemen, elkaars bruiloften opluisteren, bij gelegenheid ook samen een boek schrijven – dat zou allemaal nodig zijn om aan achtergrondinformatie te geraken die op geen andere wijze te verkrijgen is. Journalistieke onafhankelijkheid en kritische zin zouden hier niet onder te lijden hebben. Wie gelooft die lieden nog?

Niet empathie hebben we nodig maar afstandelijkheid. Dát is de enige weg om te voorkomen dat politici de informatie naar hun hand zetten. Het is goed dat Pol Van Den Driessche ons, zij het ongewild, nog eens aan deze les heeft herinnerd.

Piet Van Roe