Bij de dood van Rudy Kousbroek

april 12, 2010 at 8:38 am 1 reactie

Ik was destijds – begin jaren 70 – gek van  “Anathema’s” (1 tot 9), “Het Avondrood der Magiërs”, en andere essays, artikelen en bedenkingen van de Nederlandse schrijver en polemist Rudy Kousbroek.

Kousbroek maakte in scherp proza korte metten met het magisch denken van zulke uiteenlopende  toenmalige modieuze  grootheden als Marshall McLuhan, Teilhard de Chardin, Louis Pauwels, Timothy Leary en tutti quanti.  Maar Kousbroek kon ook lyrisch schrijven over techniek en technologie (over de schoonheid van de ” Traction Avant” bijvoorbeeld.)   Hij is de uitvinder van het woord  “aaibaarheidsfactor,” de titel van zijn beroemde poezenboekje met zacht fluwelen kaft.

Laster kruiste Kousbroek de degens met onder andere Jeroen Brouwers over de geschiedenis  van Nederlanders in Japanse gevangenschap in de Tweede Wereldoorlog. Hij was zelf in Nederlands Indië geboren en hij verweet Brouwers en anderen dat ze hun kampervaringen door racisme lieten kleuren.

Kousbroek is op 4 april op tachtigjarige leeftijd gestorven.  In NRC Handelsblad schreef Elsbeth Etty de volgende column waarin ze de actualiteit van Kousbroeks polemisch proza belicht.

Johan Depoortere

KOUSBROEK EN DE RELIGIEUZE EIGENWAAN

Elsbeth Etty

Rudy Kousbroek was een scherpzinnig rationalist en anti-religieus denker. Hij overleed op Eerste Paasdag, maar met de christelijke kalender kan dat niets van doen hebben. Als hij bijvoorbeeld ergens een aan razernij grenzende hekel aan had, dan was het de eigenwaan van de gelovige die denkt dat hij of zij de enige is die de passiemuziek van Bach naar waarde kan schatten.

Het enige wat telt in de kunst, betoogde hij herhaaldelijk, is of de emotie die erdoor wordt veroorzaakt echt is, of misschien dat niet eens, zolang die emotie maar zijn uitdrukking vindt in de vorm van een groot kunstwerk. De gedachte dat een niet-gelovige nooit echt de muziek van Bach kan begrijpen, komt volgens Kousbroek op hetzelfde neer als de redenering dat wie bezwaren heeft tegen de godsdienst ook wel immoreel zal zijn of geen inzicht in morele vraagstukken kan hebben.

Donderdag hoorde ik in het Amsterdamse Concertgebouw de Johannes Passion door het Orkest van de Achttiende Eeuw onder leiding van Frans Brüggen, het was prachtig; ondertussen viel me op dat de schitterende koralen die Bach gebruikt uit de Dertigjarige Oorlog stammen, de tijd waarin de Duitse lutheranen, katholieken en calvinisten elkaar op grote schaal uitroeiden. Brandschatten, plunderen, martelen, roven, moorden, zodanig dat hele gebieden ontvolkt raakten: dat was de Europese godsdienstoorlog (die volgens moderne historici voornamelijk over dynastieke belangen en rechten van de Habsburgse keizer en de Duitse vorsten ging). Ik wil maar zeggen: ik had helemaal niet het gevoel door Bach in déze christelijke traditie te zijn opgenomen. Wel in een Nederlandse Bachtraditie, waaraan het te danken is dat hier jaarlijks de mooiste muziek die bestaat wijd en zijd wordt uitgevoerd.

Als Kousbroek zich boos maakte over de eigenwaan van gelovigen, beperkte dat zich uiteraard niet tot de monopolisering van Bach door christenen. Wat hem vooral stak was dat hun religie nog altijd pretendeert de bron van onze normen en waarden te zijn, wat hij de meest absurde omstandigheid van onze tijd noemde. Het is absoluut waar dat de gelovigen het nog altijd volkomen gewoon vinden dat zij hun opvattingen aan ons mogen opdringen.

En waarachtig, in Trouw (3 april) meldt politiek commentator Hans Goslinga dat het CDA op het laatste nippertje nog een passage in het verkiezingsprogramma heeft gefrommeld over religie en levensbeschouwing. Weliswaar mag iedereen die naar Nederland komt van het CDA in vrijheid zijn geloof belijden, maar voorwaardelijk. De joods-christelijke en humanistische traditie en cultuur zijn leidend. Volgens Goslinga, die goed thuis is in de diepste krochten van het christen-democratische denken, is dit mogelijk bedoeld als het achterdeurtje dat het CDA kan gebruiken om eventueel samenwerking met de PVV te rechtvaardigen. Aan de ene kant vrijheid van godsdienst, aan de andere kant dominante normen en waarden – dat is volgens de Trouwcommentator een verrassend ongegeneerd vertoon van inconsistentie.

Misschien moeten wij dankbaar zijn dat het CDA naast joods-christelijke ook humanistische waarden en tradities leidend verklaart, maar dat de overheid zich zou moeten of mogen bemoeien (met een keurige buiging naar de Grondwet en de vrijheid van godsdienst) met religie en levensbeschouwing van de burgers, staat in ieder geval met de humanistische traditie op gespannen voet. Als het waar is dat we hier te maken hebben met een opening naar de PVV, dan is het CDA alweer vergeten wat minister Donner daarover in juni 2009 opmerkte. Hij keerde zich toen expliciet tegen het misbruik dat Wilders maakt van vermeende christelijke waarden en westerse tradities om moslims te discrimineren en uit te sluiten Dat wordt dan gerechtvaardigd met een beroep op de bescherming van joods-christelijke waarden en cultuur, zei hij, om eraan toe te voegen: Eén ding weet ik zeker, daar waren die waarden nooit voor bedoeld. Wie ze wil beschermen, zou kunnen beginnen met zondags naar de kerk te gaan; daar leert men wat anders.

Intussen weet ik nog steeds niet wat het CDA bedoelt met joods-christelijke waarden. Gelijke rechten voor vrouwen, de afschaffing van de slavernij, van de doodstraf, het recht op onderwijs, de bescherming van kinderen, de erkenning van homoseksualiteit, het verwerpen van discriminatie, waardenvrije wetenschap – niets daarvan komt uit de joods-christelijke tradities. Aldus een constatering van Rudy Kousbroek in het interviewboek Leven zonder God: Onze normen en waarden danken wij aan de Verlichting.

In ieder geval sprak men ten tijde van Johann Sebastian Bach nooit over joods-christelijke waarden, want over één ding waren katholieken en lutheranen het destijds en nog eeuwen daarna eens, de Joden waren schuld aan alles. Betekent het begrip joods-christelijke waarden voor het CDA iets anders dan voor de PVV, namelijk uitsluiting van moslims? Of betekent het, zoals extremistische groepringen in de Verenigde Staten en Israël willen doen geloven, dat de Bijbel de legitimatie vormt voor het bouwen van Israëlische nederzettingen in bezet gebied? Of dat, zoals fundamentalistische christenen in de VS betogen, dat Judea en Samaria veilig moeten worden gesteld voor de tweede komst van Christus? De valse vrienden van Israël willen de joodse bevolking desnoods opofferen als een voorpost in de strijd tegen de islam zoals zij die zien, als een vijandige ideologie in plaats van een godsdienst.

Het conflict tussen de westerse cultuur en de islam, schreef Kousbroek, is niet gesitueerd op het terrein van die abjecte knoeiboel die de gelovigen ons als onze normen en waarden proberen op te dringen. Het werkelijke conflict is tussen de religie – alle religies – en het rationalisme. Hij heeft het goed gezegd.

Entry filed under: godsdienst, Nederland, oorlog, Samenleving, Taal, Uncategorized. Tags: , , , , .

GRAFFITI EEN ZWALUW…MAAR HET IS NOG STEEDS WINTER

1 reactie Add your own

  • 1. tom  |  april 13, 2010 om 5:09 am

    Kousbroek dood? Wat jammer. Ik vond hem een van de beste en intelligentste pennen in ons taalgebied. Hij kon als geen ander ballonnen doorprikken, mythen ontmaskeren. Hij stond stil bij dingen waar anderen aan voorbijliepen. Hij had oog voor het absurde in wat als normaal wordt beschouwd. Hij kon virtuoos parodieren. Hij was altijd verrassend en soms subliem grappig.
    Zelfs zijn oudste werk blijft stimulerende lectuur.
    Ik voel me een beetje naakt zonder Kousbroek.

    Tom Ronse

    Beantwoorden

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Trackback this post  |  Subscribe to the comments via RSS Feed


Categorieën

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Doe mee met 1.205 andere volgers


%d bloggers op de volgende wijze: