GODSDIENST EERDER EEN GIF DAN EEN GIFT

maart 2, 2011 at 2:30 pm 3 reacties

door

Michael Parenti

 

‘Ik voel me niet verplicht te geloven dat dezelfde God dieons de rede, het gezond verstand en de intelligentie schonk, de bedoeling had ons het gebruik ervan te ontzeggen.’ – Galileo Galilei

Wanneer de sterrenkunde geconfronteerd wordt met mysteries die ooit het exclusieve domein waren van de religie, gaat de fysicus zich algauw dezelfde vragen stellen als de metafysicus. Is er ooit een begin geweest van het universum? Hoe is het ontstaan? Zal het ooit eindigen? Wat is onze precieze plaats in dat geheel? Zit er een bedoeling achter of een allesomvattend plan?

Ook de grootste natuurkundige, Albert Einstein, zocht een antwoord op deze onzekerheden. ‘Als je met onze beperkte middelen de geheimen van de natuur wilt ontrafelen’, zei hij, ‘zul je gauw ontdekken dat er achter al die waarneembare wetten en verbanden iets subtiels overblijft dat je niet kunt vatten of verklaren. Ik heb diep ontzag voor deze ondoorgrondelijke kracht. Dat ontzag is mijn religie.’  Ook een andere grote fysicus, Stephen Hawking, neemt bij zijn wetenschappelijke prestaties een toevlucht tot theologische terminologie. Zijn boek over de wapenfeiten in de wiskunde kreeg als titel mee: God Created the Integers. Vertaald: God schiep de gehele getallen.  

Misschien had de grote Duitse filosoof Georg Wilhelm Friedrich Hegel het bij het rechte eind. Volgens hem was er in het begin de Weltgeist, een vaag soort ‘wereldgeest’ die onbewust kosmische energie genereerde. Die kosmische energie objectiveerde zich tot materie. Uit die basismaterie ontwikkelde zich uiteindelijk bewuste materie in de vorm van leven en uit dat bewuste leven groeide het zelfbewustzijn – het vermogen van het bewustzijn om over zijn eigen essentie na te denken op een bijzonder complexe, geabstraheerde manier. Dat zelfbewustzijn is, voor zover wij weten, iets wat de mens van alle andere levensvormen onderscheidt. Wat een opmerkelijk ding is dat universum toch dat het zich in een proces van zelfrealisatie van zijn eigen bestaan stort: een universum dat een deel van zichzelf schept om de rest van zichzelf te bestuderen. Of, zoals Hegel het formuleerde: ‘Het ligt in de natuur van de Geist om zichzelf als (studie) object te kiezen.’

Voor de meeste materialistische filosofen zijn vragen over het mogelijk bestaan van een ‘rijk der geesten’ zinloos en maken zij deel uit van de onverklaarbare mysteries van het bestaan. Voor gelovigen zijn ze vanzelfsprekend: de mysteries openbaren de almacht van hun god(en). In de loop der eeuwen heeft de mens talloze goden en godinnen aanbeden. Velen van hen verdwenen, samen met de samenleving waarin ze waren ontstaan.

Het westerse deïsme kent twee basistradities. Er is de god van de rationele totaliteit, onveranderlijk en kosmisch, onpersoonlijk en zonder uitdrukkelijk eisenpakket. Hij is een louter scheppende kracht die een geleidelijke ontwikkeling op gang trekt: de zichzelf realiserende geest van Hegel. Daarnaast zijn er de joods-christelijke god (de ‘Heer onze God’, ook wel ‘ Jahweh’ of ‘ Jehova’ genoemd) en andere gepersonifieerde godheden die met vlagen van liefde, jaloezie, favoritisme en woeste oordelen rechtstreeks ingrijpen in de geschiedenis.

In onze cultuur lijkt het tweede type van godheid veruit de meeste volgelingen te tellen. Hij (nooit ‘zij’ of ‘het’) wordt in stand gehouden door massa’s conservatieve fundamentalisten die beelden tevoorschijn toveren van de Almachtige Patriarch en Beschermer, de Overwinnaar van Oorlogen, de Bestraffer van het Ongeloof, de Bovenaardse Bedeler van Beloningen voor wie Hem aanbidt. Het is deze God en zijn onverdraagzame, bekeringsdriftige en vaak corrupte en kwaadaardige aanhangers die in de volgende bladzijden op mijn kritische belangstelling kunnen rekenen (waarmee ik niet wil zeggen dat al wie gelooft corrupt en kwaadaardig is).

Op zoek naar heilige vrijdenkers

Dit boek is niet het werk van een militante atheïst die de ware gelovigen wil beroven van hun vaak troostende en soms angstwekkende overtuigingen. Er zijn heel wat aanhangers van een milde en rechtvaardige god die aan hun lofwaardige opvattingen appelleert en die hen stimuleert tot inzet voor sociale rechtvaardigheid, vrede en economische democratie. Net als de beste seculiere progressisten, verzetten religieuze progressisten zich tegen de exploiterende en onverantwoorde macht waaraan supergeprivilegieerden de massa’s wereldwijd onderwerpen. Bovendien proberen zij de rest van ons niet murw te slaan met hun overtuiging en stellen zij zich erg tolerant op voor wie noch aandacht, noch aanleg heeft voor het bovennatuurlijke. Deze gelovigen zullen in de volgende bladzijden heel wat dingen ontdekken die zij volledig kunnen onderschrijven. Hoe dan ook zijn zij het niet waar ik me tegen verzet.

Eigenlijk kan het me niet zoveel schelen of mensen geloven in één god, in meerdere goden of in geen enkele god. Veel belangrijker om weten is hoe fatsoenlijk ze zijn als mens en in hoeverre ze zich inzetten voor sociale rechtvaardigheid, algemene gelijkheid, persoonlijke vrijheid en milieubescherming. Toch mogen religieuze opvattingen ons niet totaal onverschillig laten, vooral niet als ze opduiken in reactionaire politieke plannen. Wie zijn autocratische opvattingen via wetten aan de hele maatschappij wil opdringen, wordt een vijand van de persoonlijke vrijheid en bedreigt onze aspiraties voor een open maatschappij. In deze tijd lijkt de theocratische dreiging terug van nooit weggeweest. Wij die erg gehecht zijn aan seculiere democratische waarden, zouden ons ernstig zorgen moeten maken over de exploiterende en totalitaire neigingen die reactionaire godsdienstfanatici van allerhande pluimage vandaag vertonen.

Ik begon jaren geleden al aan dit boek omdat ik een antwoord wilde formuleren op de onverdraagzame religieuze krachten die in de VS en elders in de wereld de kop opstaken. Talloze keren moest ik dat plan omwille van andere taken en deadlines opzij leggen. Jammer genoeg zijn de onderwerpen die ik hier aansnijd even dwingend – zo niet dwingender – dan toen ik er voor het eerst aan dacht.

Ik werd geboren in New York als zoon van een Italiaans-Amerikaanse migrantenfamilie uit de arbeidersklasse. Ik kreeg een rooms-katholieke opvoeding en werd misdienaar (zonder ooit seksueel aangerand te worden). Ik dacht er zelfs een tijdje aan priester te worden, vooral omdat ik in mijn onschuld dacht dat priesters een vrijgeleide naar het paradiso kregen en zich geen zorgen hoefden te maken over het eeuwige hellevuur. Zonder al te veel tromgeroffel stapte ik als vijftienjarige uit de Kerk. Ik was er langzamerhand uit weg gedobberd toen ik begon in te zien dat de eeuwigheid niet zou bestaan uit rijstpap eten met gouden lepeltjes of uit duivelse martelingen in de hel. Het klonk me allemaal wat vals in de oren: al die beangstigende zwavelscenario’s die mij werden opgelegd door een god die, als een soort meedogenloze tuchtmeester, verstoord was omdat ik iets onbetamelijks had uitgespookt.

Pas jaren later begon ik mij te verdiepen in wat er bestond aan godsdienstige beschouwingen. Ik probeerde mijn ongeloof bewust op te schorten, zoals iemand die voor zijn plezier de een of andere mythologie of geloofsovertuiging bestudeert. Je moet geen aanhanger worden van een godsdienst om hem te kunnen bestuderen. Je kunt je in verschillende theologische doctrines verdiepen en ze op hun eigen verdiensten beoordelen en hun excentrieke geschriften en stichtelijke doelstellingen aftoetsen. Naarmate mijn interesse voor geschiedenis en sociale wetenschappen groeide, probeerde ik vooral een inzicht te krijgen in de enorme impact die godsdiensten hadden op de seculiere maatschappij. Ook de manier waarop ze vaak een instrument werden van sociale controle boeide me.

Toch ben ik er niet mee in het reine. In het domein van het ‘spirituele’ blijf ik wat sommige zaken betreft een agnost terwijl ik aan de rest helemaal geen geloof hecht. Wat ik wel geloof, is dat er – naast de thermische energie, de zonne-energie, de aantrekkingskracht, de kernkracht en dergelijke – energievormen kunnen bestaan die aan buitengewone natuurwetten en -krachten gehoorzamen en die wij nog niet kennen of waarvan wij niet eens het bestaan vermoeden. Dergelijke onvoldragen gedachten moeten ons (met uitzondering van de meest orthodoxe wetenschappers en godsdienstfanatici) niet al te zeer op de zenuwen werken.

Red ons Heer van wie ons redden wil  

Als je de geschiedenis van vandaag bekijkt, lijkt godsdienst eerder een gif dan een gift. Een kroniek van alle wreedheden en misdaden, bedreven in naam van de een of andere godsdienst, zou meer boeken vergen dan ik kan schrijven. Daardoor is wat ik schrijf per definitie selectief. In dit boek probeer ik twee dingen kritisch te benaderen: de verschillende geloofsovertuigingen enerzijds en hun praktijk anderzijds. Dit moet ons de vuile kanten van het geloof duidelijk maken en ons inzicht bijbrengen in het verschrikkelijk onrecht dat in naam van de een of andere god werd aangericht. Om eerlijk te zijn moet ik daar natuurlijk aan toevoegen dat wandaden niet het exclusieve domein zijn van religieus geïnspireerde hypocrieten, maar zij palmen toch een heel stuk van het terrein in.

* Michael Parenti – God en zijn demonen – 2011, EPO, Berchem, 19,50 euro

Michal Parenti is publicist en docent politieke wetenschappen aan diverse Amerikaanse universiteiten en daarbuiten. Bekende werken van hem zijn ‘De moord op Julius Caesar’, ‘Het Vierde Rijk’, en ‘Democratie voor de elite’. Hij is ook bedrijvig als links activist in de States.
Het volledige eerste hoofdstuk van zijn nieuwe boek vindt u hier:
 http://www.epo.be/uitgeverij/extrainfo.php?id=9789064457814-B
maar denk vooral niet dat u er als (on)gelovige zo gemakkelijk vanaf komt. (jc)

Entry filed under: boeken, godsdienst, Samenleving. Tags: , , , .

‘FLANDERS’ IS IN AMERIKA GEEN MERK VECHTEN VOOR DE MERKNAAM FLANDERS

3 reacties Add your own

  • 1. Rob  |  maart 3, 2011 om 7:28 pm

    Ook andere werken van Parenti (Het vierde rijk; De moord op Julius Caesar) kan ik bloedheet aanbevelen.

    Beantwoorden
  • 2. Gie van den Berghe  |  maart 4, 2011 om 8:08 am

    Mooi en dank je/jullie wel voor het signaleren.
    Ik neem aan dat Parenti in zijn boek er ook aandacht zal aan besteden maar toch even aanstippen dat, hoewel ik ook gewonnen ben voor zijn stelling dat je meer naar de levenshouding of ideologie van mensen moet kijken dan naar hun religie, we ook hier in het seculiere Westen blijven zitten met tal van nawerkingen van de christelijke religie. Sommige zijn zonder meer goed en werden overigens bekrachtigd door door de Verlichting beredeneerde levensregels of stelregels, maar andere zijn in mijn ogen nefast. De glorificatie van het gezin en het huwelijk bijvoorbeeld werkt nog altijd door in onze wetgeving. Men kan nu wel makkelijker scheiden en een en ander is daar beter geregeld, maar wat bijvoorbeeld erfenisrecht betreft worden huwelijk en gezin nog altijd zwaar voor getrokken. Denk ook aan het nog altijd zo moeilijke debat over euthanasie, stamcelonderzoek, hulp bij zelfdoding, onberedeneerde afkeuring van zelfdoding en de al even onberedeneerde verheerlijking en subsidiëring van de voortplanting, terwijl de wereld zucht en steunt onder overbevolking en milieuvervuiling. Of zie ik het te zwartgallig?

    Beantwoorden
  • 3. Ramulus  |  maart 7, 2011 om 11:09 am

    Wie M. Heidegger goed leest, vindt een dieper gravend verzet tegen de traditionele religies. Maar tevens een aanbod voor een zinvol inzicht in de werkelijkheid. Heidegger verzet zich tegen het droge rationalisme van de Verlichting dat draaide op de principes van noodzakelijkheid, universaliteit en causaliteit. Denkend vanuit die principes zit je gevangen in een zinloze, kille, kale, werkelijkheid waarin geen plaats is voor individuen.
    Heidegger denkt vanuit vrijheid, vanuit uniciteit en individualiteit, en vanuit ogivale betrokkenheid tussen de zijnden. Dan ontwaak je in een warme, zinvolle wereld. De dingen zijn daarin geen gevolg van blinde, brute causaliteit, maar epifanieën van de weelde aan gaven van het Zijn. Dat opent perspectieven op een zinvol individueel bestaan in een zinvolle geschiedenis. In Zur Sache des Denkens ( 2000 ) probeert hij een nieuw inzicht in een individuele eeuwigheid in woorden te vangen. De evolutie van de kosmos en onze humane geschiedenis zijn een trage queeste op weg naar een eindopenbaring: Ereignis. Dat veronderstelt een andere wijze van denken.

    Beantwoorden

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Trackback this post  |  Subscribe to the comments via RSS Feed


Categorieën

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Doe mee met 1.307 andere volgers


%d bloggers liken dit: