DEMOCRATIE IS HEEL ERG MOEILIJK

mei 8, 2011 at 2:19 pm 3 reacties

door Thomas von der Dunk

“Wij willen ook democratie, net als jullie. Zo moeilijk is dat toch niet?” Aldus een demonstrante in Caïro een paar maanden geleden tegenover een Europese tv-cameraploeg.
Hoe sympathiek haar wens ook is: zij heeft helaas ongelijk. Democratie is wel erg moeilijk. Zeker in een land dat geen democratische traditie kent.

Cruciaal

De cruciale vraag is namelijk of de Arabieren die nu in diverse landen tegen hun dictatoren in opstand komen, ook, als zij erin geslaagd zijn die ten val te brengen, straks in de praktijk bereid zijn de prijs te betalen die aan een democratisch stelsel kleeft.

Daarmee bedoel ik dit: in een volslagen corrupte dictatuur hebben ook grote delen van de gewone bevolking toch wegen weten te vinden om soms iets gedaan te krijgen. Waar de staat verdrukt en de wet logen is, loopt dat via cliëntelisti­sche netwerken van persoonlijke relaties en familieverbanden. De neef van je vrouw kent de broer van de ambtenaar die over een vergun­ning gaat – en wat schuiven met geld doet vervolgens de rest.

Soms lukt dat, soms lukt dat niet. Maar het is voor vrijwel iedere burger de enige methode om iets te bereiken – een beroep op de wet is zinloos. De rechter­lijke macht is niet onafhankelijk – wie betaalt, bepaalt.

De omschakeling naar een democratie en een rechtstaat vergt niet alleen van de ambtenaar dat die zich niet meer laat omkopen. Zij vergt ook van elke burger dat hijzelf van zijn poging tot omkoping afziet, en op de objectieve werking van de wet vertrouwt.

Dat betekent: je moet het bewandelen van de vertrouwde wegen om iets te bereiken opgeven in ruil voor een abstract principe waarmee je tot dusver nog geen enkele ervaring hebt opgedaan en waarvan je dus nog totaal niet weet of het in jouw concrete geval misschien toch minder oplevert dan de vertrouwde weg. En dit bovendien zonder enige zekerheid dat de andere burgers óók de oude corrupte weg naar succes zullen opgeven en jij met je gedragsverandering niet alleen zult komen te staan – in de weten­schap dat alle anderen met precies hetzelfde dilemma worstelen.

 Eerlijk

Al te eerlijk is buurmans gek: in je eentje eerlijk zijn heeft geen zin – pas als er vele schapen over de dam zijn, volgen veel andere schapen ook. Alleen wil niemand het eerste schaap zijn als er vervolgens niemand volgt.

Niet voor niets heeft het ook in West-Europa genera­ties geduurd voor de ambtelijke corruptie was uitgeroeid. In Pruisen bereikte koning Frederik Willem I (1713-1740), de vader van Frederik de Grote, dat alleen door ’s avonds hoogstpersoonlijk de rekeningen van zijn belastingin­ners na te vlooien, met de kas ernaast.

Ook onze oude Republiek was door-en-door-corrupt. Dat de gebroe­ders De Witt zo’n goede naam hadden kwam omdat zij als hoge uitzonde­ring onder ambtenaren onkreuk­baar bleken. Een ambtenaar die níet corrupt was: dat was voor een Neder­lander in de Gouden Eeuw bijna onvoorstel­baar – zoals dat geldt voor een Egyptenaar nu.

Behalve vergaande etnische en religieuze verdeeldheid in veel kunstmati­ge staten  in het Midden-Oosten, waar clanverbanden het van collectief natiebesef winnen, vormt dat een belangrijke hindernis bij de vestiging van een rechtsstaat en demo­cratie: de bereidheid je ook zelf aan de wet te houden, en je niet als een persoonlijke bekende van een gunsten uitdelen­de functio­naris, maar als een onpersoonlijk nummer met civiele grondrechten te gedragen.

Dat geldt dus ook voor oude naties als Marokko, Tunesië, Egypte en Iran, die op zich wel voldoende mentale nationale eenheid kennen om een democratiseringsproces niet gaandeweg in een stammenoorlog te doen ontaarden – zoals in Libië en Syrië dreigt, om van Saoedi-Arabië nog te zwijgen. Precies de reden, waarom het Westen zich tegenover het grove geweld van Assad terughoudender opstelt dan even eerder ten aanzien van het veel geringere geweld van Mubarak.

Olie

Dan zwijg ik nog over de vloek van de olie. Wie duizend jaar Europese geschiedenis in een paar zinsneden wil samenvatten, komt op het volgende uit: aanvankelijk stoelde de macht van vorsten op eigen bezit, namelijk grond. Met de opmars van het kapitalisme vanaf de late Middel­eeuwen raakte rijkdom, en dus macht, steeds meer gebaseerd op handel en nijver­heid.

Om daar deel aan te hebben, waren vorsten op belastingheffing aangewe­zen – en dan willen burgers natuurlijk ook iets over de besteding daarvan te zeggen hebben. Daarom ging het al bij onze Opstand: om Alva’s Tiende Penning, en dat die aan ‘nutteloze’ avonturen van Filips II in Verweggistan zou worden besteed. No taxation without representation, aldus de Amerika­nen in 1776 – en dat leidde van de autocra­tie naar de demo­cratie.

Belangrijk daarbij was de scheiding tussen bestuur en bezit: de koning bezit niet langer het land, hij bestuurt het slechts, en kan er dus niet mee doen wat hij wil. In Europa heeft het ongeveer anderhalve eeuw geduurd, tot het midden van de negentiende, alvorens deze ontwikkeling was afge­rond. In de Arabische wereld staat men nog maar aan het begin.

Daarom vertalen ‘democratische’ verkiezingen zich hier, op basis van het angelsaksische beginsel van the winner takes all, al snel in een feitelijke dictatuur, omdat de winnaar inderdaad letterlijk alles neemt. Hij gebruikt de bezittin­gen van de staat om zijn sterk clangebonden clientèle aan zich te binden, en dan vissen de andere clans steevast achter het net – om zich na een eventuele machtwisse­ling precies eender te gedragen.

Daarom is democratie zo moeilijk: het vergt de bereidheid om, als je dan eindelijk boven ligt, van het uitbuiten van die positie af te zien. (TvdD)

Thomas von der Dunk is cultuurhistoricus en columnist van de Volkskrant. Hij schreef onder meer ‘Regels zijn voor de dommen; essays over politiek en maatschappij’ – 2010, Amsterdam, Van Gennep (jc).

http://opinie.volkskrant.nl/artikel/show/id/8437/Democratie_is_heel_erg_moeilijk

Syrische president Al-Assad hoort heel slecht

Entry filed under: Midden Oosten, oorlog, Samenleving. Tags: , , .

WAT WE ZELF ZOAL BETER DEDEN… (1) HET BUSH-OBAMATIJDPERK

3 reacties Add your own

  • 1. raf verbeke  |  mei 8, 2011 om 4:59 pm

    Heel knap stuk !
    Maar graag volgende nuance: indien de koningen gaandeweg parlementen hebben moeten aanvaarden in ruil voor belastingen, dan werd de controle van de parlementen op de uitgaven van de vorst gaandeweg ook een van de hoekstenen van de democratie. Met de opeenstapeling van schulden ( voor oorlog, voor luxe, voor hofhouding, voor import,..) werd de volkssoevereiniteit gaandeweg uitgehold door de greep van de bankiers op de staat. Wat wij vandaag in de Arabische wereld of in Europa meemaken zijn grote speculatieve bewegingen van de kapitaalmarkten op de overheidsschulden die evengoed en bijkomend beletsel zijn voor democratie. Het lijkt er op dat de willekeur van de vorsten waartegen de revoluties uit het Ancien Regime zodanig gevochten hebben, vandaag terug is. Niet in het gedaante van de al dan niet gekroonde Staatshoofden, maar in de gedaante van het IMF die de paraplu is van alle regeringen voor structurele programma’s die ingaan tegen de democratische soevereiniteit van volkeren en staten.

    Beantwoorden
  • 2. Jan van Horebeek  |  mei 12, 2011 om 1:42 pm

    No taxation without representation.
    Is het omgekeerde ook waar ?

    Beantwoorden
  • 3. EEN AVOND IN BORGERHOUT « Salon van Sisyphus  |  juli 18, 2011 om 6:49 am

    […] Zoals Thomas von der Dunk in een paternalistisch stukje  dat eerder in dit salon geserveerd werd https://salonvansisyphus.wordpress.com/2011/05/08/democratie-is-heel-erg-moeilijk/  waarin  hij stelt dat de spelregels van ‘onze’ onvolprezen democratie te moeilijk zijn voor […]

    Beantwoorden

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Trackback this post  |  Subscribe to the comments via RSS Feed


Categorieën

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Doe mee met 1.302 andere volgers


%d bloggers liken dit: