BELGISCHE REVOLUTIE DEEL III GRONDWET, KONING EN EEN KATER

september 30, 2011 at 8:50 am 5 reacties

Leopold I als ruiter

een mini-serie van Jef Coeck

Het mag intussen duidelijk zijn: de Belgische revolutie was geslaagd maar niemand wist er verder raad mee. Er was geen weloverwogen plan, er was geen avant-garde die onbetwist de leiding kon nemen. Er was geen socialistische of andere partij om een ideologisch kader te leveren. De nieuwe toestand paste ook niet in het historisch materialisme en determinisme van Marx – die trouwens zijn belangrijkste werken nog moest plegen. ‘Het Communistisch Manifest’ kwam pas in 1848 tot stand, grotendeels geschreven trouwens in het post-revolutionaire Brussel.

Zuid-Nederland heette nu België en was een souvereine staat. Het had na wat overgangsperikelen een nieuwe grondwet en een dito koning, en dankzij de oude Willem ook de Société Générale, een groot winstgevend kapitalistisch conglomeraat. Maar de ‘Generale’, die zich als een Derde Macht vestigde aan de Warande tussen paleis en parlement, hield zich formeel (en alleen formeel) buiten de politiek. En ja, er was ook een vlag en een volkslied. Maar van enige Belgicistische, nationalistische ijver, geen spoor. Niet in Vlaanderen, noch in Wallonië of Brussel. En van enige verbetering in het lot der proletariërs? Nog lang niet. Dat gaf velen een kater, ook bij de middenstand trouwens.

GRONDWETSBEZIENING

   De Grondwet dan, die was tenminste verworven. Met hoofdletter graag want het document uit 1831 is, zij het met een vertraging van vele decennia, door ongeveer alle analisten toegejuicht. Een kleine bloemlezing.

De Nederlandse historicus E.H. Kossmann (1) zet zijn Hollands chauvinisme geheel opzij: ‘Haar glorieuze succes dankte de grondwet aan de boeiende harmonie van historische herinnering en enthousiaste, individualistische dynamiek. De staat, het monster van de moderne tijd, werd getemd. Zijn werk zou in volkomen openbaarheid gedaan moeten worden. Hij zou zelfs zijn tegenstanders het zwijgen niet kunnen opleggen en inderdaad mochten ook de binnenlandse vijanden van het nieuwe België, de aanhangers van koning Willem I, in hun orangistische kranten de hatelijkste laster over het jonge regime publiceren. Zo week de staat voor het individu.’

Geert van Istendael (2): ‘België kreeg een voor zijn tijd ultra progressieve grondwet. De burger werd beschermd tegen staatsinmenging, de Belgische staat was alles behalve almachtig. Inzake grondwettelijke rechten en vrijheden was België in 1830 de andere Europese landen jaren vooruit. Die grondwet was zo krachtig, elegant en helder geschreven dat ze menig land dat na België onafhankelijk werd tot voorbeeld heeft gediend.  Maar fraaie formulering mag ons niet afleiden: in 1830 had een op de vijfennegentig inwoners van België stemrecht. Niettemin was België daarmee veruit het meest democratische land van Europa, democratischer dan Frankrijk en Engeland en onvergelijkbaar veel democratischer dan Holland, dat door ons Voorlopig Bewind beschouwd werd als ondraaglijk achterlijk en verstard.’

   En wat zegt de vader van alle Belgische historici Theo Luykx (3), wellicht als  lering voor de latere staatshervormers?: ‘In feite kwam het Nationaal Congres zeer spoedig klaar met de tekst van de Grondwet. De beraadslagingen hadden amper twee en een halve maand in beslag genomen. Twee factoren hebben deze snelle werkwijze mogelijk gemaakt. Het ontwerp van Grondwet was vooreerst goed uitgewerkt door de Grondwetscommissie, die door het Voorlopig Bewind was aangesteld. In de tweede plaats waren nagenoeg alle leden van het Congres bij voorbaat akkoord over het essentiële. Men wilde een liberale grondwet met de meest mogelijke vrijheden voor de burgers (zelfs vrijheid van vereniging) en een minimumtussenkomst van de staat. Om dat essentiële te bekomen was men tot wederzijdse toegevingen bereid.’ (cursivering door jc)

In dit verband even een grondwettelijk uitstapje naar het buitenland. De oudste aller Constitutions is die van de Verenigde Staten (1787). Ze bevat 7 (zeven) artikelen die in de afgelopen 224 jaar nooit gewijzigd zijn, wel aangevuld met niet meer dan 27 Amendementen. Zo kan het dus ook.

ALLES VALT WEER IN DE PLOOI

Hoe moest het nu verder met al die noviteiten en moderne snufjes van wetgeving en politiek? Weinigen die het wisten, zoals blijkt uit een leerrijk boek van Canvas-man en historicus Edward de Maesschalk (4).

‘Voor de grootste idealisten onder de revolutionairen, die ijverden voor de instelling van een republiek en van een echte democratie, werden de eerstvolgende jaren een hoogst frustrerende ervaring. Van de republiek kwam in het geheel niets terecht, al kon België wel bogen op zogenaamde ‘republikeinse’ instellingen. Zo werd de koning gedegradeerd tot een ambtenaar, die samen met zijn ministers enkel nog de wetten mocht uitvoeren. De wetten zelf werden nu gemaakt door een parlement dat rechtstreeks door het volk was verkozen en waaraan de ministers verantwoording verschuldigd waren. Ook de moderne vrijheden van godsdienst, onderwijs, pers en vereniging stonden in de nieuwe Grondwet ingeschreven, maar ze vormden dikwijls niet meer dan een rookgordijn waarachter een conservatieve reactie schuilging. In de toepassing van al die beginselen zat het venijn. De vroede bewindsmannen dachten er niet aan wezenlijke toegevingen te doen aan de volksmassa. Zo werd het kiezerscorps kunstmatig beperkt tot die notabelen die voldoende belasting of cijns betaalden: één op vijfentwintig volwassen mannen of één op honderd inwoners.

‘Het spreekt vanzelf dat de democratische voorvechters van 1830 zich bekocht voelden. Zij waren immers opgekomen voor de politieke rechten van de middenstand, waartoe ze behoorden: kleine ondernemers en ambachtsbazen, jonge intellectuelen als advocaten, priesters en leraren. Zij hadden hun beste krachten aan de revolutie gewijd maar werden nu door de weldenkende burgerij, door de hogere geestelijkheid en door de grootgrondbezitters als heethoofden beschouwd, die beter van het politieke toneel verdwenen. In die kringen heerste dan ook een diepe wrok. Louis de Potter, de populaire democratische voorman, zou reeds in oktober 1830 gezegd hebben: ‘Het was werkelijk niet de moeite waard zoveel bloed te vergieten voor zo weinig resultaat.’


Dat is niet echt een mooi begin voor een nieuw land. Het is niet lang zoeken naar een paragraaf waarin Roland Van Opbroeke (5) naar de essentie grijpt: ‘Het recupereren van de revolutie door de “Bestuurlijke Commissie” wordt vergemakkelijkt door de financiële wereld. Nu blijkbaar ‘serieuze’ mensen naar het roer grijpen, krijgen ze krediet van internationale banken (o.m. de Rothschilds) en ook van de door Willem I opgerichte ‘Algemene Maatschappij ter Bevordering van de Volksvlijt’. De rol van deze Société Générale in een toekomstig België tekent zich af.’

‘Het volk bevocht in september 1830 in Brussel na vier dagen strijd de overwinning op de elitetroepen. Hierover mag geen misverstand bestaan, al werden de detachementen van opperbevelhebber Prins Frederik naarmate de strijd vorderde ontwricht door de desertie van vele uit het zuiden afkomstige soldaten. Het is ook duidelijk dat de gevechten erg bitter waren: nagenoeg 1.150 doden en 3.000 gekwetsten. Dat bloedbad stond iedere verzoening in de weg. In het noorden sloot men de rangen rond het koningshuis en de regering om het rebelse zuiden mores te leren. In het zuiden moest de burgerij resoluut stelling nemen om de beweging te recupereren, vooral nu het onherstelbare gebeurd was in Brussel en zeker nu ook in andere steden arbeidersopstanden en –rellen zich tegen de regering richtten. De tijd van discussiëren om langs legale weg rechten en administratieve scheiding te bekomen, was voorbij. De burgerij moest zonder omwegen de kant van de revolutie kiezen wilde men niet nogmaals door het nog steeds wantrouwige volk uit het stadhuis verjaagd worden.’

Dat draaide anders uit. De nieuwe Belgen hadden de Hollanders verjaagd maar niet al hun handlangers – sommigen zouden ze collaborateurs noemen – waren met de noorderzon vertrokken. Dankzij de liberale grondwet konden zij zich zelfs behoorlijk laten gelden.

‘Een groep die wij niet onvermeld mogen laten bij de bespreking van de verscheidene opinies in België in 1830, zijn de orangisten. Zij bleven, ook na de septemberdagen, Willem en zijn regering trouw. In Gent en Antwerpen waren ze talrijk. Ook in Brussel, Sint-Niklaas, Dendermonde, Luik en elders, overwegend in het Vlaamse landsgedeelte, waren er orangisten. Hun aanhankelijkheid berustte hoofdzakelijk op economische en commerciële beweegredenen. In industriële en handelskiringen vond deze strekking de grootste weerklank.
‘Bij de letterkundige Jan Frans Willems speelden ook culturele motieven een rol: het bewustzijn dat Noord en Zuid samen hoorden. De orangisten en Groot-Nederlandsgezinden vonden echter nergens steun: in het Zuiden natuurlijk niet maar evenmin in het Noorden.’

KONING OF PRESIDENT?

In elk geval werd het Huis van Oranje-Nassau voor eeuwig van de Belgische troon uitgesloten. Daarmee bleef voor onze vroede vaderen het probleem bestaan dat het land ook nog een staatshoofd moest hebben. Er waren heel wat voorstanders, niet enkel De Potter, van de republiek. Maar zoveel progressiviteit werd door de internationale gemeenschap als te riskant beschouwd – overigens ook door de financiële gemeenschap der banken. De uitverkorene werd, zoals wij weten, de Duitse sprookjesprins Leopold van Saksen Coburg Gota. We citeren historica Gita Deneckere (6):


‘De balance of power in Europa was niet alleen een kwestie van militaire en economische machtsuitoefening, maar ook van een supranationale erecode. De huwelijkspolitiek van de Europese vorstenhuizen zorgde voor een machtig netwerk dat erop gericht was niet alleen de revolutionaire tendensen, maar paradoxaal genoeg ook het groeiende nationalisme in te dammen, voor zover dat de koninklijke macht bedreigde.’

‘Het debat in het Nationaal Congres over de keuze van de staatsvorm voor België had welgeteld vier dagen geduurd, van 19 tot 22 november 1830. Het besluit ‘la monarchie constitutionelle réprésentavie, sous un chef héréditaire’. De nieuwe koning zou niet ‘koning van België’ heten maar ‘koning der Belgen’, om het pact tussen vorst en volk te benadrukken bij ontstentenis van een territoriale band of traditie. Etienne Constantin baron de Gerlache, voorzitter van het Nationaal Congres, stelde dat de koning gewettigd was door het volk en dat daarom ‘de stem van het volk waarlijk de stem van God’ was. Op 4 juni 1831 werd Leopold als staatshoofd verkozen, met 152 stemmen op 196.’

‘Leopold was zich er terdege van bewust dat de koninklijke macht erg ingeperkt werd door de liberale grondwet. Maar hoewel hij binnenskamers niet te spreken was over de ‘absurde’ democratie in België, moet gezegd dat hij zijn rol als constitutioneel monarch goed heeft gespeeld.’

Populair was de koning ook al niet, deze buitenstaander. Hij had tenslotte niet eens de revolutie meegemaakt, laat staan ze geleid. Hij kreeg het publiek pas aan zijn kant toen er een troonopvolger in de wieg lag. Die les hebben zijn opvolgers goed onthouden: procreatie is voor een monarchie de sleutel tot de volksgunst.

KONINGSKWESTIES

Is de Belgische revolutie nu voltooid? Kennelijk niet. Ze lijkt een ‘work in progress’, als we de Belgische geschiedenis er op navlooien. In het laatste kwart van de 19de eeuw waren er opstanden gevolgd door bloedige repressie toen de socialisten (en een deel van de liberalen) trachtten het algemeen stemrecht af te dwingen. Dat lukte, zonder echte revolutie, die een ingrijpende regimewissel had verondersteld.

Ook in de 20ste eeuw hebben we pre-revolutionaire toestanden gekend, vooral na WO II. De schoolstrijd, de mijnsluitingen, maar vooral de staking tegen de Eenheidswet van 1960-61 was een moment van opperste spanning, proletarisch bovendien. En natuurlijk was er de Koningskwestie, waarbij het land op het nippertje gered werd door het aftreden van Leopold III. Er kwam een wissel van de monarch, niet van het regime.

Procreatie = populariteit

De sociale, religieuze, ideologische tegenstellingen die overal bestaan, zijn in de staat België  nu samengesmolten in wat we gemakshalve het ‘taalprobleem’ noemen. Vlamingen, Walen, Brusselaars, taalgrens, Voeren, tweetaligheid, randgemeenten, legalistische haarkloverijen, je kunt het zo gek niet bedenken of we hebben het. Sinds half de jaren zestig is het noorden des lands (‘Vlaanderen’) economisch overheersend, maar een restant van de Vlaamse Beweging blijft de underdog spelen. Zo zijn we nu aan onze zesde Grote Staatshervorming annex Grondwetsherziening toe. Een echte revolutie wordt het ook deze keer niet, dat staat wel vast. Er komt geen regimewissel en het land wordt niet gesplitst. Veel waarschijnlijker is dat de eerstvolgende pre-revolutionaire fase aanbreekt van zodra de erfopvolger zijn grondwettelijke plaats inneemt.

Het is een traditie geworden. De Belgische koningen plachten – met uitzondering van Leopold I en Albert II – het land en of het staatsbestel aan de rand van een revolutie te brengen. Leopold II deed zich opmerken door zijn spilzucht en zijn onmenselijke Congo-politiek. Albert I, de koning-ridder, maakte zich in grote kring gehaat door niet, of too little too late, de tweetaligheid wettelijk in te voeren. Na het breken van zijn woord, brak hij ook zijn nek – op de rotsen van Marche-les-Dames. Of er een verband is weten we niet.

Leopold III speelde onder één hoedje met Hitler, schoffeerde ongeveer het hele land met zijn sexuele escapades, maar werd toch door de katholieke Vlamingen op handen gedragen bij het enige nationale referendum in de Belgische geschiedenis. Het resultaat werd genegeerd en het land gered door de machtsoverdracht aan zoon Boudewijn I. Die verpestte het door zijn plicht te verzaken bij de goedkeuring van de abortuswet, waarvoor hij een etmaal lang onbekwaam, zeg maar ‘gek’ werd verklaard. Zijn broer en opvolger Albert II heeft tot nu met succes de slimme Hans gespeeld en niets geforceerd. Hooguit is hij (of zijn vrouw?) wat te vakantiegericht, wellicht vergetend dat ook een staatshoofd moet werken voor zijn brood.

Voor wanneer de volgende Belgische revolutie? Van zodra de kroonprins ook gekroond wordt tot koning Filip I, zijn de zaken weer aan het rollen. Of zal het niet zover komen? Het Federale Parlement kan, zolang het niet afgeschaft is, preventief optreden. Anders is zelfs een burgeroorlog niet uit te sluiten.

—————–
TERZIJDE
Algemene conslusies liggen voor de hand. Slechts een paar ervan wil ik vermelden.

Belgisch is NIET gelijk aan Belgicistisch.
Vlaams is NIET gelijk aan flamingantisch.
Nationaal is NIET gelijk aan nationalistisch.
——————-

BRONNEN

(1) E.H. Kossmann, De Lage Landen 1780-1980, Olympus, Amsterdam, 2001

(2) Geert van Istendael, Het Belgisch labyrint, De Arbeiderspers, Amsterdam/Antwerpen, veertiende geheel herziene druk, 2001

(3) Prof. Dr. Th. Luykx en M. Platel, Politieke geschiedenis van België, Kluwer, Antwerpen, 1985

(4) Edward de Maesschalk, Marx in Brussel 1845-1848, Davidsfonds, Leuven, 2005

(5) Roland Van Opbroeke, België, De geboorte van een staat, Globe, Roeselare, 2005

(6) Gita Deneckere, Coburg: Schloss Eherenburg, De komst van de dynastie,, IN België, een parcours van herinnering, Bert Bakker, Amsterdam, 2008

https://salonvansisyphus.wordpress.com/2011/09/27/belgische-revolutie-deel-ii-opera-en-oproer/

https://salonvansisyphus.wordpress.com/2011/09/25/deel-i-de-ouverture/

Kantoor van de Belgische vorsten aan het Warandepark

Entry filed under: boeken, Ekonomie, Nederland, oorlog, Politiek Belgie, Samenleving. Tags: , , , , .

BELGISCHE REVOLUTIE Deel II OPERA EN OPROER Amerikaanse lente in de herfst

5 reacties Add your own

  • 1. Peter Van de Ven  |  september 30, 2011 om 10:03 am

    Ik begrijp de zinsnede “met uitzondering van Leopold I en Albert II ” niet echt.

    Leopold I subsidieerde Conscience om de Vlaamse Beweging te steunen, en maakte deel uit van de start van de “Kruistocht tegen het liberalisme”. Albert II ijvert sinds zijn troonsbestijging voor de rehabilitatie van collaborateurs, dwz van Leopold III in het bijzonder. Op dat punt staat hij op één lijn met Vlaams-fascisten (die ten tijde van de Koningskwestie Leopold-gezind waren). Hij gaat letterlijk, als staatshoofd, op de knieën voor de pitbull-paus Joseph Ratzinger, en doorbreekt zo de scheiding van Kerk en Staat .Hij weigert een bloedeigen dochter te erkennen. Ik zal mij hem herinneren als een bijzonder slecht en hypocriet vorst.

    Waarom zou Filip het er zo misbakken van afbrengen, als algemeen trendy wordt aangenomen? Op z’n minst geeft hij blijk dat hij de betekenis van de woorden “gezin”, “opvoeding”, en “familie” kent.

    Een ander pittig detail is dat wie pleit voor een Belgische republiek, niet aanvaard wordt door de Vlaamse politiek: niet wegens te republikeins, maar wegens te Belgisch. Een instituut “koning” dat zijn plaats kent in een democratie, kan zulke regionalistische stupiditeiten milderen. Een president als “raadsman” zou dat ook kunnen.

    Vraag is echter of na de huidige staatshervorming, België niet definitief “democratie af” is: zonder senaat, zonder minderhedenrechten, zonder federale kieskring, maar met particratie en dorpspolitiek, met een protocollaire regering, en met Europese richtlijnen boven het hoofd.

    Misschien leven we ondertussen echt in een nieuwe wereld.

    Beantwoorden
  • 2. jefc  |  september 30, 2011 om 12:41 pm

    Leopold I en Albert II deugen evenmin als hun soortgenoten maar bij mijn weten hebben ze geen dingen gedaan waarbij ze de toekomst van het land en zijn bewoners op het spel hebben gezet.
    Conscience was, zoals we weten, ingehuurd om de Belgische geschiedenis op te fleuren met een glorierijk verleden. Alleen, hij bleek meer te kunnen verdienen door voor de tegenstander, de Vlaamse Beweging, te werken. Die verslonden zijn onleesbare schrijfsels.
    Als Albert II zijn vader wil rehabiliteren (toch niet fanatiek dan?) en zijn natuurlijke dochter weigert te erkennen, dan zijn dat smetten op zijn persoonlijk blazoen, niet of nauwelijks op zijn functioneren als staatshoofd.
    Filip is zo’n leuke jongen, hij komt op voor de waarden van de familie. Mij niet gelaten, maar daarvoor moet hij geen staatshoofd worden. Veel erger is zijn gezwaai met ‘een missie’. Naar eigen overtuiging heeft hij een soort goddelijke roeping, wellicht geërfd van zijn oom Boudewijn. Ik begrijp dat hij zich niet tevreden zal stellen met een protocolair koningschap, kennelijk streeft hij naar de terugkeer van het verlicht despotisme. Dat kunnen we toch missen?

    Beantwoorden
    • 3. Peter Van de Ven  |  september 30, 2011 om 1:34 pm

      Tja, ik ben gewoon van mening dat men zich laat misleiden door het goedlachse uiterlijk van Albert II. Als staatshoofd actief willen manipuleren tot amnestie, vind ik niet “persoonlijk”, maar erg politiek.

      Dat we de illusie van goddelijke missies (zoals ook Beatrix in Nederland) kunnen missen als kiespijn, kan ik alleen onderschrijven. Maar geldt dit ook niet voor “gewone” politici ? Eigenlijk wel, en zo kunnen we een heel rijtje opstellen van parlementairen met een Hogere Roeping die bereid zijn daar veel van het welzijn van de burgers voor op te offeren. Niet in het minst bij N-VA.

      Misschien verdient Filip wel enig krediet. Of misschien zie ik dat te positief…

      Vandaag denk ik dat het nodig is de geest van emancipatie van 1830 in het kader van de globaliserende nieuwe wereldorde te plaatsen, en zien hoe die ge-actualiseerd kan worden.

      Alleszins proficiat met deze uitgewerkte reeks, er is zeker een pak werk in gekropen…

      Beantwoorden
  • 4. doolaert  |  september 30, 2011 om 1:44 pm

    Beweren dat er na de terugtrekking van de Nederlandse troepen alleen in het noorden t.t.z. in Vlaanderen Orangisten overbleven klopt niet. Die waren er tevens ook in Wallonië. In Luik bv. waren er nog jaren na de scheiding een grote groep Orangisten te bekennen.

    Beantwoorden
  • 5. Amerikaanse lente in de herfst « Salon van Sisyphus  |  oktober 2, 2011 om 1:23 pm

    […] ookde uitstekende bijdrage van Jef Coeck met alles wat je in school niet hebt geleerd over de Belgische revolutie en het ontstaan van ons […]

    Beantwoorden

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Trackback this post  |  Subscribe to the comments via RSS Feed


Categorieën

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Doe mee met 1.205 andere volgers


%d bloggers op de volgende wijze: