EEN NIEUWE SPIL-TIJD: HEBZUCHT IS ONRECHT

oktober 25, 2011 at 2:23 pm 4 reacties

Liberty leading the People, Delacroix, Paris 1830

door Jef Coeck

Als het oproer kraait van Kaïro over Tunis tot Tel Aviv, van de Spaanse Costa’s over Amsterdam tot Brussel, van Chili tot Zuid-Afrika, van de Jemenitische woestijn tot in hartje Wall Street, ja, dan moet er wel iets wereldwijds aan de hand zijn. Maar wat is het? – vraagt de conservatieve columnist Thomas Friedman (The New York Times) zich af.

(http://www.nytimes.com/2011/10/12/opinion/theres-something-happening-here.html?_r=1&nl=todaysheadlines&emc=tha212 ) Hij is met name ongerust over de beweging Occupy Wall Street. In Europa heten de OWS-gezinden ‘indignados’ (verontwaardigden) en op andere plaatsen in de wereld gewoon ‘verzet’, maar dat ontgaat deze pundit. Amerika IS toch de wereld?

Friedman heeft twee boeken bij de hand, een ‘negatief’ (1) en een ‘positief’ (2), en voor hem houden die elkaar mooi in evenwicht. Dus geen paniek, beste beursadepten, de wereldrevolutie van Marx is nog niet in aantocht laat staan uitgebroken. Dat is de toon van het stuk. Nu de inhoud.

Een eerste theorie om de globale onvrede annex verzet te verklaren is ‘The Great Disruption’, de Grote Ontwrichting. Onze huidige door groei geobsedeerde wereld heeft zijn financiële en ecologische grenzen bereikt. Het systeem vreet zichzelf op en steeds meer mensen beseffen dat, ook al omdat steeds meer mensen er het slachtoffer van worden.
De tweede theorie is die van ‘The Big Shift’, de Grote Verschuiving. We zitten in de beginfase van een globalisering plus revolutionaire technologisering. Omdat alle begin moeilijk is, zal het vanaf nu steeds beter gaan met de wereld en dus met Amerika. Nieuwe kansen, meer groei en welvaart liggen in het verschiet. Er ontstaan steeds meer stromen waaruit we kunnen putten en dat moeten we dan maar doen.

Friedmans voorkeur gaat uit naar de tweede theorie maar de eerste mag niet genegeerd worden. Ze is volgens hem alleen in schijn negatief. Want ook uit de Grote Verstoring brengt het menselijk vernuft wel weer iets goeds voort: groei, welvaart, democratie. Misschien niet voor iedereen, misschien zelfs voor een kleine minderheid? 1 Procent of zo?
‘You decide’, besluit hij als een volleerde Pilatus.

Thomas Friedman mist, denk ik, de essentie van de zaak. Niet ‘bezit is diefstal’, wat sommige anarchisten ook gezegd mogen hebben. Het is de bezitterigheid-in-al-haar-vormen die de wereld naar de kelder helpt. En daartegen is in wezen het wereldwijd verzet gericht.

ADAGIUM

Het boek wat ik er tegenover wil plaatsen heeft ook ‘groot’ in de titel: De grote transformatie, van de Britse auteur Karen Armstrong. Zij is dé experte in wereldgodsdiensten. Zij heeft met gezag en kennis van zaken geschreven over alle grote religies en hun nevenverschijnselen. Fundamentalisme is zo’n verschijnsel, oorlog is er een ander.

Religie is trouwens maar een klein en eerder toevallig onderdeel van dit verhaal. De theorie die Armstrong ontwikkelt is gebaseerd op de inzichten van de Duits/Zwitserse filosoof Karl Jaspers (+1969). Hij zag een ‘Achse der Weltgeschichte’, een spil-tijd in de betekenis van scharnier, tussen 900 en 200 v.C. In deze relatief korte periode deden zich wereldwijd grote veranderingen voor in het menselijk denken en gedrag.

Het speelde zich quasi simultaan af in vier gebieden waar de grote wereldtradities van de mensheid gevestigd waren en grotendeels nog zijn: confucianisme en taoïsme in China, hindoeïsme en boeddhisme in India, monotheïsme in Israël en filosofisch rationalisme in Griekenland.  In deze streken waren geniale spirituele en filosofische denkers bezig de weg te bereiden naar een volkomen nieuw soort menselijke ervaring.

Profeten, filosofen, dichters, kunstenaars in de Spiltijd ontwikkelden radicale en voor toen schokkende visies. De meesten hadden bv. geen enkele belangstelling voor doctrines of metafysica, laat staan voor theologie. Sommigen, zoals de Buddha, weigerden zelfs over theologie te praten, omdat die de aandacht afleidde en schadelijk was. Anderen voerden aan dat het onvolwassen, onrealistisch en pervers was om te zoeken naar absolute zekerheden.

Het ging niet om geloven maar om sociaal gedrag. Tot dan had onbetwist het adagium ‘oog om oog, tand om tand’ geheerst. Dat was de vorm van overleven bij uitstek. In de Spiltijd werd nu een samenleving van compassie gepredikt, van empathie in plaats van wraakzucht en geweld. De nieuwe ethos luidde: wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet. Met die ‘ander’ werd niet langer alleen de eigen omgeving maar heel de wereld bedoeld. De holbewoners, die aggressief het eigen nest beschermden, werden omgeturnd tot open en begripvolle kosmopolieten. Dat is de theorie.

Die evolutie ging, hoe kan het anders, gepaard met veel tegenkanting,  geweld en onderdrukking. Maar, aldus nog steeds het duo Jaspers/Armstrong, het raakte toch ingeburgerd, o.m. als uitgangspunt voor nieuwe tradities die uit de Spiltijd ontstonden: het rabbijnse jodendom, het christendom en de islam. En de Verlichting maar die komt in dit boek nauwelijks aan bod. Het proces in zijn algemeenheid wordt De Grote Transformatie genoemd – ook als de theorie vaak contradictorisch lijkt en door niet weinig denkers in zijn onderdelen wordt betwist.

MINDEREN

Maar stel dat de grote lijnen kloppen, dat de mensheid een kwantumsprong in het denken kan maken, dat de evolutie op nog niet achterhaalde wijze in vrij korte tijd (700 jaar) een mentale revolutie in de geesten teweeg kan brengen. Dan is dit proces dus voor herhaling vatbaar. Wat gebeurd is, gebeurt.

Dan zou het dus best kunnen dat we sinds enkele jaren volop bezig zijn aan onze Nieuwe Grote Transformatie? Deze keer gaat het niet rechtstreeks om leven en dood (‘gij zult niet moorden’), maar onrechtstreeks natuurlijk wel. In termen van de Tien Geboden bv.,  zou het allesoverheersende thema nu zijn: ‘gij zult niet stelen’, annex ‘begeer nooit iemands goed’. Een dubbele waarschuwing tegen het vergaren van al te veel macht, bezit, status, invloed, en het aanwenden van al te veel list, leugen en bedrog – altijd ten koste van de medemens. Want een zogenaamde win-win-situatie waarbij iedereen voordeel heeft, bestaat niet. Er is altijd minstens één verliezer, die vaak onbekend blijft, dat wel.

Het codewoord is minderen. Minder macht voor Arabische en andere absolute heersers, minder onderdrukking door zich democratisch noemende staatsapparaten, minder geldzucht bij de banken en sommige van hun klanten, minder priviliges voor wie al rijk en machtig is, minder ambitie om het te worden bij wie nog arm en machteloos ronddoolt, minder opgedrongen consumentisme, minder energieverspilling, minder ecologische vernieling. Kortom, minder eigen-belang.

Het is jammer dat een man als Tony Judt ons vroegtijdig, zij het schrijvend tot zijn laatste snik heeft verlaten. Ik had graag willen weten hoe hij had gereageerd op OWS en indignado’s en Tahrir-opstanden. Maar zijn werk is duidelijk genoeg, zelfs Thomas Friedman moet zich aangesproken voelen door een paragraaf als deze: ‘Hoe graag liberale bewonderaars van de globalisering ook anders beweren, het is niet waar dat een steeds verder geglobaliseerde economie tot een eerlijker verdeling van de rijkdom leidt. De ongelijkheid tussen landen zal er inderdaad wel door worden verminderd, maar binnen die landen worden de verschillen tussen arm en rijk juist groter. Bovendien garandeert een langdurige economische groei op zichzelf gelijkheid noch voorspoed; het is niet eens een betrouwbare graadmeter voor de economische ontwikkeling.’ (4)

Laat ik het voorlopig laatste woord aan Karen Armstrong zelf. ‘Door onze technologie is een mondiale cultuur ontstaan van samenlevingen die in elektronisch, militair, economisch en politiek opzicht onderling verbonden zijn. We zullen een mondiaal bewustzijn moeten ontwikkelen, omdat we in één wereld leven, of we het nu leuk vinden of niet. De Wijzen (van de Spiltijd/jc) hebben eerder ingezien dat we onze sympathie niet kunnen beperken tot onze eigen groep.’

Noemen we dat dan (r)evolutie? Of Tweede Grote Transformatie? Of gewoon logica?
Who cares?

———————————-

(1) Paul Gilding, The Great Disruption, Bloomsbury Publishing, 2011

(2) John Hagel, John Seely Brown & Lang Davison, The Power of Pull, Basic Books, 2010

(3) Karen Armstrong, De grote transformatie, De Bezige Bij, Amsterdam, 2005

(4) Tony Judt, Het land is moe, Uitgeverij Contact, Amsterdam/Antwerpen, 2011

Entry filed under: boeken, godsdienst, oorlog, Samenleving. Tags: , , , , , , .

OCCUPY MUSIC MISS MAGHREB OF MISS SHARIA?

4 reacties Add your own

  • 1. jef lambrecht  |  oktober 26, 2011 om 9:36 am

    Zou niet een bijdrage als deze die reflecteert over veel diepere lagen in de grote verschuivingen van dit tijdsgewricht, mee deel uitmaken van de Tweede (derde, zevende, negende…) Transformatie?
    Zou niet de discussie erover centraal moeten staan in het maatschappelijk debat willen we in staat blijken om de immense uitdagingen van dit tijdvak het hoofd te bieden?

    Bij die overwegingen wordt het haast onbelangrijk om te wijzen op de rol van Zarathustra, van Cyrus en van Alexander de Grote in de Eerste grote Omwenteling…

    Beantwoorden
    • 2. jefc  |  oktober 27, 2011 om 3:58 pm

      Een van de dingen die ik in je apprecieer, Jef, is dat je van gewone tekst muziek kunt maken. Derde, zevende, negende… een banale Transformatie wordt Symfonie. Maar je boodschap blijft duidelijk. Ga vooral door aub.

      Beantwoorden
  • 3. Marc Coucke  |  oktober 26, 2011 om 4:50 pm

    Deze bijdrage komt op een zeer geschikt moment. We willen het misschien nog niet geweten hebben maar misschien komt de grote storm op ons af. De weerkaarten zien er alleszins dreigend uit. Het monetaire systeem dat ons dwingt te groeien om de interesten te kunnen betalen op de excessieve geldcreatie staat op instorten. De continue groei van de economie zal stuiten op de grenzen van de luchtvervuiling en de schaarse grondstoffen. De profeten van ‘The big shift’ hebben vroeger ook al met een ‘new paradigm’ een rad voor onze ogen gedraaid. Het komt deze keer niet goed dank zij de globalisering en de technologisering. In tegendeel, de neoliberale en op competitie gebaseerde economie maakt onze maatschappij ziek (cfr. Paul Verhaeghe in De Morgen en Humo van een paar weken geleden).
    Wij hebben wellicht de catharsis van een wereldwijde systeemcrisis nodig om in te zien dat we anders zullen moeten gaan leven. Tim Jackson, die vorige week nog te gast was in Gent, gelooft dat ‘Welvaart zonder groei’ mogelijk is. Misschien komen we na de grote transformatie terecht in een wereld waar echte waarden gelden en waar (een ander soort) geld een middel is en geen doel op zich.

    Beantwoorden
    • 4. jefc  |  oktober 27, 2011 om 4:13 pm

      Het heikele punt is helaas dat het omgekeerde al bewezen is: groei is mogelijk zonder welvaart. En niet weinigen in het land en de wereld willen dit zo houden.
      De wereldwijde crisis tot catharsis verheffen is een mooie gedachte – zeker in het licht van het aan de gang zijnde Griekse drama – maar wie worden gecathariseerd, gezuiverd? Jij en ik (misschien), maar niet Jean-Luc Dehaene en de top van Dexia. Vroeg of laat zullen ook zij getroffen worden door de Grote Transformatie, valt te verwachten. Maar in hun geval eerder laat, vrees ik.

      Beantwoorden

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Trackback this post  |  Subscribe to the comments via RSS Feed


Categorieën

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Doe mee met 1.205 andere volgers


%d bloggers op de volgende wijze: