KIJKEN EN ZIEN, GELOVEN IS BEDROGEN

december 21, 2011 at 4:25 pm 1 reactie

door Jef Coeck

‘Ik heb het zelf gezien, op televisie. En op foto in de krant. Dus is het waar.’

Deze ‘redenering’ wordt door miljoenen mensen per dag gemaakt en ze is fout. Psychologisch gesproken zouden we het kunnen hebben over de cognitieve illusie, maar simpel gezegd is het geraffineerd en/of bruut gezichtsbedrog. Dat bedrog komt in vele vormen op ons af. Van buiten, maar vooral ook van binnenin. De beeldcultuur is bijna oppermachtig geworden, zo machtig dat we er niet meer hoeven bij na te denken. Denken we. Ook dat is een misvatting.

Gie van den Berghe,  schrijver-ethicus-historicus, verwoordt het in zijn jongste boek als volgt: ‘Zien is geloven. Ziedaar de overtuigingskracht van hallucinaties, dwangvoorstellingen en illusies. De grootste illusie is misschien wel de bijna universele aanname dat de visuele waarneming een volkomen werktuigelijke en waarheidsgetrouwe reflectie biedt van de realiteit. Maar wat we zien is niet dé werkelijkheid maar een bewerking ervan, … o.m. door het brein… De wijdverbreide overtuiging dat beelden niet liegen, niet kunnen liegen, maakt de leugen mogelijk.’ (1)

De auteur heeft een aantal bekende, soms iconische foto’s ontleed, vergeleken, nagetrokken op hun herkomst en publicatiewijze. Daarmee heeft hij ze ook min of meer ingeschat op hun waarheidsgehalte – zonder een cijfer toe te kennen – en dus op hun leugenachtigheid. Dat het haast uitsluitend om oorlogsfoto’s gaat, zal geen toeval zijn. In elk conflict is iedere foto behalve een getuigenis ook een vorm van propaganda, doelbewust of niet. Het enige wat we met zekerheid weten is: het begint bij de fotograaf en het eindigt bij de kijker. Daar tussenin kan veel gebeuren.

GvdB: ‘Hoe geloofwaardig en overtuigend historische foto’s ook mogen lijken, het zijn en blijven beperkte en moeilijke bronnen. Ze zijn tweedimensionaal, brengen slechts een fractie van een seconde in beeld, lichten het gebeuren uit tijd en context, zijn te algemeen en te impliciet, al te afhankelijk van context en waarnemer. Ze kunnen dus niet zonder duiding.’

Die duiding geeft hij dan, ruim tweehonderd pagina’s lang, met tal van foto’s en hun varianten. In zwart-wit. Bovenstaande foto komt dus niet uit het boek – hoewel hij erin staat. Got it?

VLAGVERTOON

Het eilandje Iwo Jima (23 vierkante kilometer) ligt in de Pacific, op ruim duizend kilometer van Tokyo. Tot een stuk in de Tweede Wereldoorlog was het Japans bezit (en weer sinds 1968, het heet nu Iwo To). Het vlek had een vrij groot strategisch belang: vanaf twee vliegvelden waren de Japanners in staat Amerikaanse bommenwerpers op weg naar Japan, te onderscheppen en te vernietigen. Dat gegeven wilden de Amerikaanse generaals in hun voordeel omkeren met een massale landing annex inname van het eiland.

Die vond plaats in februari 1945. Hotspot was een strategische heuvel, de Suribachi. Hij werd met zware verliezen veroverd door de Amerikaanse troepen, die er in totaal 7000 man verloren. De Japanners 20.000. So far history. (De slag is prangend in beeld gebracht door Clint Eastwood, in zijn dubbelfilm ‘Flags of Our Fathers’ (VS-standpunt) en ‘Letters from Iwo Jima’ (Japans standpunt). Het gaat om twee veelgeprezen en goedgemaakte SPEEL-films. Zonder wetenschappelijke pretenties.)

In het zog van de Amerikanen bevonden zich nogal wat verslaggevers en fotografen,  embedded. Onder hen Joe Rosenthal van AP, het persbureau Associated Press. Het is zijn foto die de wereld veroverde, hoewel hij de eerste vlagoprichting miste, vele andere beroeps- en amateurfotografen ook hun werk deden, en geen enkele van de zes mariniers betrokken was bij de verovering van de Suribachi. Zes jawel, tracht ze maar te tellen.

Ondanks de vele verhalen die erover in omloop zijn, tot en met complottheorieën, heeft deze foto een grote en positieve invloed gehad op het Amerikaanse moreel, niet enkel van het leger maar ook van de burgers. De iconische vlaghijsing kon zelfs een Amerikaanse oorlogslening tot een ongezien succes maken. Rosenthal kreeg een Pulitzer en van zijn foto is een postzegel gemaakt, die enorm populair was en navenant verkocht werd.

Kortom, zegt Gie van den Berghe, aan deze foto is niets vals behalve het gebruik dat ervan gemaakt werd. Ik ben geneigd hem niet helemaal bij te treden: ook bij het maken van de foto is deerlijk gesjoemeld. Maar dat was, inderdaad, niet de schuld van de fotograaf.

VAKMANSCHAP

Zo mogelijk nog meer iconisch is die ene foto uit de Spaanse Burgeroorlog, doorgaans de ‘sneuvelende soldaat’ genaamd, ook wel ‘Death in the Making’. Er zijn weinig foto’s te vinden van zichtbare sterfmomenten. Hier was dus de fotograaf op het juiste moment op de juiste plaats, en heeft hij ook nog ’s op de goede nano-seconde afgedrukt. Die fotograaf was niemand minder dan Robert Capa, de latere mede-oprichter van het wereldberoemde fotobureau Magnum. Een vakman die verder zijn sporen verdiende bij de landing in Normandië en de Koreaanse Oorlog.

Een zichtbaar sterfmoment, dus? Daar lijkt het op. Want we weten verder niets met zekerheid over datum, plaats, persoon, omstandigheden, van het gebeuren waarbij ogenschijnlijk een gewapende man zijn geweer laat ontglippen en achteruit wordt geworpen omdat hij door een van voren inslaande kogel is getroffen.

Vast staat enkel dat de foto is genomen in 1936, het eerste jaar van de burgeroorlog. Alle andere aspecten zijn betwist en in de loop der tijden met almaar meer mist omringd. Zelfs de identiteit van de aflijvige is niet echt bekend. Voor generaties – waaronder de mijne – was dit een lid van de Internationale Brigades, linkse strijders die van overal toestroomden om de fascistische putsch van generaal Franco tegen te houden. Maar eigenlijk kan het net zo goed een Franquistisch militielid zijn. We weten het gewoon niet.

De story-telling gaat nog verder. Er zijn verhalen in omloop dat de hele bedoening met medeweten of zelfs op aanstoken van de fotograaf in scène is gezet. Dan moet de man die zijn eigen dood speelt, wel een heel groot vakman zijn. Ze bestaan, heel grote acteurs. Kortom, het is een foto waar niets van bekend is, behalve het icoongehalte. Wat valt met zekerheid te zeggen?

Gie van den Berghe: ‘Zeker is dat Capa’s foto een ware gebeurtenis vertoont.’ Inderdaad. In de filosofie hoeft het Ware, het Goede en het Schone niet persé de Waarheid te zijn. Meestal is de Waarheid zelfs niet goed en schoon.

De auteur heeft kennelijk streng geselecteerd in zijn onderwerpen (In der Beschränkung zeigt sich der Meister), maar hij had ongetwijfeld moeiteloos nog tijden door kunnen gaan.

In dit boek zijn, behalve de hierboven genoemde onderwerpen, hoofdstukken gewijd aan de Berlijnse Muur, het antisemitisme in vooroorlogs Duitsland, de Sovjetpropaganda, de Parijse Commune, de Wintervelodroom van Parijs, schedelmetingen, Hitler in München, executies door de nazi’s, de Tweede Wereldoorlog in de Sovjet-Unie, het jongetje met de pet in het getto van Warschau, de kampen, de Russische vlag op de Rijksdag in Berlijn, het napalm-meisje Kim Phuc in Vietnam.

Aanbevolen lectuur om de heersende kerstwaanzin te temperen, om het beeld van Santa Claus uit onze ooghoeken te verwijderen.

(1) Gie van den Berghe, Kijken zonder zien/ Omgaan met historische foto’s, Uitgeverij Pelckmans, Kalmthout, 2011, 205 p., 34,5 euro

Entry filed under: boeken, Foto en video, Media, oorlog. Tags: , , , , .

HEEFT HET PAPIEREN BOEK NOG EEN TOEKOMST? (2) EEN RODE GLOED

1 reactie Add your own

  • 1. Edith Legrand  |  december 22, 2011 om 9:40 am

    De strijd om ons geloof woedt dag aan dag. Gie van den Berghe helpt ons bewust te worden, en voorbij de waan te leren kijken, en zien wat werkelijk gebeurt.

    Beantwoorden

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Trackback this post  |  Subscribe to the comments via RSS Feed


Categorieën

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Doe mee met 1.205 andere volgers


%d bloggers op de volgende wijze: