THOMAS, DE KORTSTONDIGE NON-BELIEVER

januari 3, 2012 at 10:42 am 2 reacties

door Jef Coeck

Het is onvoorstel- en onvoorspelbaar wat onze soort bereid is te geloven. Neem de mythe van Kerst.  Een godje wordt geboren in een Palestijnse stal, temidden van herders, schapen en ander vee, waarop uit verre oorden niet minder dan drie koningen – onder wie een neger, of all people – komen toegesneld om te bevestigen dat deze baby the King of Kings is. Zij werden geleid door een intellectueel begaafde ster, wat alle astrologiefreaks ter wereld in vervoering brengt. Miljarden aardbewoners raken dan weer in de coma bij de gedachte dat God-de-Zoon is Vlees geworden, uit een reine maagd die op even mystieke als mysterieuze wijze bevrucht was door een duif.

Hou op, een mens komt niet bij van het lachen. Wie verzint het! Dit gaat nu maar over één verhaaltje uit één religie, terwijl er wereldwijd duizenden geloven bestaan. Ze spreken elkaar grondig tegen maar worden door hun aanhangers toch als absolute waarheid aangezien. Desnoods vechten ze erom, totterdood. De god van de overblijvers is dan gewonnen, tot het volgende religieuze bloedbad aanbreekt. Dat is niet meer om te lachen.

SECULIER BIJGELOOF

Op de filosofische vraag ‘wat zijn we bereid te geloven?’ is maar één antwoord: alles. Of om het voorzichtig uit te drukken: ‘In een bepaalde context is iedereen vatbaar voor zeer onwaarschijnlijke opvattingen’. Dat is het  uitgangspunt van het boeiende boek ‘De ongelovige Thomas heeft een punt’ (1). Daarin vertrekken de filosofen Braeckman en Boudry van een ander bijbelverhaal. De apostel Thomas weigerde op gezag van anderen te geloven dat Jezus uit de dood was opgestaan. Hij wilde zijn hand kunnen leggen in de wonden van de herrezen Christus. Zo geschiedde, althans volgens het verhaal. Thomas vroeg om een bewijs – daarmee had hij een punt, zeggen de auteurs. Buitengewone beweringen vragen om buitengewone bewijzen.


So far so good. Maar toch is Thomas een watje. Hij wil eigenlijk niet beter dan geloven. Een echt kritische denker zou verder zijn gegaan. Immers, indien Jezus op miraculeuze wijze uit de dood was opgestaan, zouden zijn wonden dan niet even miraculeus verdwenen zijn? Kennelijk niet. Echter. Lichamelijke verrijzenis na een dood van drie volle dagen betekent dat onder meer zijn gestolde bloed weer vloeibaar werd en zijn hart opnieuw begon te kloppen. Dan zou het bloed uit al die gapende wonden zijn gestroomd… een hoogstpersoonlijk bloedbad. Passons. De ongelovige Thomas heeft een punt maar daarom nog geen gelijk, onthouden we.

Overigens focussen de auteurs minder op religies dan wel op seculiere vormen van licht- , goed- of bijgelovigheid. Bovenal willen ze het onderscheid duidelijk hebben tussen wetenschap en charlatanerie – dit laatste veelal in de vorm van pseudo-wetenschap.


‘Een greep uit de losse pols: mensen geloven in helderziendheid, homeopathie, handoplegging, geesten en spookhuizen, aardstralen, paranormale precognitie, telekinese en telepathie, urinetherapie, bioritmes, de voorspellingen van Nostradamus, buitenaardse wezens die graancirkels maken, numerologie, oorkaarstherapie, astrologie, intelligent design, de voorspellende kracht van dromen, wichelroedelopen, verdrongen herinneringen, psychoanalyse, auratherapie, chakra’s, engelen, vampiers, zombies, grafologie, sterrenkinderen en wenende Mariabeelden.’

ALTERNAÏEF

Het boek is geen abcdarium geworden van knettergekke theorieën met hun weerlegging. Daar bestaan gespecialiseerde websites voor (2). Dit is wel degelijk een filosofisch en wetenschappelijk onderbouwd theoretisch geschrift, of zoals de ondertitel het zegt: een handleiding voor kritisch denken. Een denkkader, geen eerste hulp bij ongevallen. Wat opvalt is, dat oude misvattingen en misleidsels niet verdwijnen, hoewel er jaarlijks nieuwe bijkomen. Ook de methodiek van misleiding verandert nauwelijks.

slikken

‘Elk jaar zien bijvoorbeeld meerdere nieuwe alternatieve geneeswijzen het daglicht. De variatie in het aanbod is indrukwekkend en de therapieën worden telkens opnieuw met dezelfde beproefde argumenten verdedigd: aanhangers komen aandraven met anekdotische bewijzen, verwijzen naar zogenaamde expertise van autoriteiten, klagen dat Big Farma hun geneeswijze tegenwerkt of dat de ortodoxe wetenschap blind is voor haar succes, en beweren dat de werking ervan enkel begrijpelijk is binnen een ander paradigma. Elke alternatieve therapie profiteert van het placebo-effect, de natuurlijke fluctuaties in het ziekteverloop en de kracht van de selectieve waarneming. De bonte diversiteit aan alternatieve therapieën toont net aan dat de precieze inhoud er weinig toe doet: onder de juiste omstandigheden is ons patroongevoelige brein vatbaar voor bijna eender wat.’


Het zogenoemde ‘bevestigingsvooroordeel’ is een vaak voorkomende valstrik van ons brein. Nogmaals een citaat: ‘Mensen die een zogenaamd medium bezoeken en overtuigd zijn van haar paranormale kwaliteiten, gaan tijdens het gesprek op zoek naar treffers, die ze vervolgens lichtjes in hun voordeel interpreteren en beter onthouden dan de missers. Als ze niet opletten, zijn de voorspellingen die ze twee weken later aan een vriend doorvertellen al bijna onherkenbaar vervormd. Hetzelfde geldt voor alternatieve genezers (en artsen in het algemeen) die een nieuw medicijn uitproberen, voor mensen die een horoscoop lezen, voor tarotkartlezers, voor piramidologen die belangrijke wiskundige getallen in de afmetingen van de Egyptische piramiden zoeken, en dergelijke meer. Ook wetenschappers maken zich schuldig aan het bevestigingsvooroordeel, zoals iedereen, maar door de zelfcorrigerende methode van wetenschap wordt die verstorende invloed op de lange duur geneutraliseerd.’

KWAK EN BUNK

Wat zijn de essentiële eigenschappen van goede wetenschap (ruim opgevat) en waaraan herkennen we pseudo-wetenschap? Het onderscheiden van beide categorieën noemt men het ‘demarcatieprobleem’ en het is moeilijker dan het lijkt. Vooral voor echte wetenschappers, omdat die zich er niet met een jantje-van-leiden af kunnen (mogen) maken. Buikgevoel of intuïtie volstaat hier niet. We kunnen wel zeggen: iedereen weet toch dat astrologie en creationisme tot de pseudo-wetenschappen behoren. Maar a/ niet iedereen wéét dat echt, en b/ ook van hen die het wel weten is er een deel dat het niet gezegd of gehoord wil hebben. Door welke argumenten laat dit soort mensen zich overtuigen? Hun visie berust op een geloof. En een geloof laat zich zelden ompraten door de ratio.

Popper

Hier dient de filosofie te hulp te worden geroepen. Het was de filosoof Karl Popper die het ‘falsificatiecriterum’ bedacht als oplossing voor het demarcatieprobleem. Een confirmatie die geen risico inhoudt op falsificatie, is wetenschappelijk waardeloos, luidt een van zijn stellingen. Het klinkt niet eenvouding en dat is het ook niet. Het boek wijdt er vele bladzijden aan. Waarmee duidelijk zij, dat deze ‘Thomas’ geen simpel opzoekwerkje is, maar ingespannen en aandachtig gelezen dient te worden.

Er bestaat een waaier van concepten en benamingen om zin van onzin te onderscheiden: randwetenschap, parawetenschap, pathologische wetenschap, voodoowetenschap, anomalistische wetenschap, junk science, crank science of zelfs kwak en bunk. In de term pseudowetenschap vinden we het Griekse woord pseudo, wat vals of onecht betekent. De letterlijke betekenis van pseudowetenschap is dus iets wat een bedrieglijke schijn van wetenschap of van betrouwbare kennis opwekt.

Einstein

Pseudowetenschap doet zich voor als echte wetenschap, maar heeft haar geloofwaardigheid ofwel lang verloren ofwel nooit gehad, en ze vertoont systematische kenmerken die afwijken van goede wetenschap. Een enkele uitschuiver noemen we geen pseudowetenschap, net zomin als een gefaalde maar respectabele hypothese, tenzij haar aanhangers volharden in de boosheid en kunst- en vliegwerk gaan toepassen om hun winkel te redden.

Pseudowetenschap is typisch een activiteit van een bepaalde groep. Een teruggetrokken zonderling die cirkels kwadrateert, de theorieën van Einstein op een bierviltje weerlegt en zichzelf een miskend genie waant, noemen we eerder een rare kwiet (crank) dan een pseudowetenschapper. Ook voor regelrechte fraude in een legitieme wetenschappelijke discipline gebruiken we doorgaans niet het label pseudowetenschap.

FREUD

Op vele plaatsen in het boek valt de naam Freud en het begrip psychoanalyse. Het is ongetwijfeld de meest succesvolle vorm van pseudowetenschap tot nu toe. Freud schakelde zijn tegenstanders gelijk met patiënten. Kortom, ‘wie mij niet gelooft is ziek’. Dat is eigenlijk van de orde van ‘wie dit leest, is zot’ – maar Freud was een heel geslepen bedrieger en kon zowel verbaal als schriftelijk heel overtuigend zijn. Wat niet hetzelfde is als ‘gelijk hebben’ of ‘de waarheid spreken’.

Freud

In dit boek zit ‘Voer voor Wetenschappers’ die eindelijk eens definitief gedaan willen maken met de Freudiaanse mythe. Maar mythen zijn, helaas, even hardnekkig als religies. Kijk, de cirkel is rond?
——————————

(1) Johan Braeckman & Maarten Boudry, De ongelovige Thomas heeft een punt/Een handleiding voor kritisch denken, Houtekiet, Antwerpen, 2011, 22,50 euro

(2) http://www.skepdic.com/

Entry filed under: boeken, godsdienst, Samenleving, wetenschap. Tags: , , , , , .

Let’s not fuck it up DE HOLOCAUST ALS BLIKSEMAFLEIDER

2 reacties Add your own

  • 1. Wim Duzijn  |  januari 7, 2012 om 11:08 am

    Geen bijzonder rationele analyse, zoals je zou verwachten van iemand die ‘wetenschap’ heilig verklaart.
    Heilig verklaren van wat dan ook is de dood van de koele, afstandelijke, objectieve geest.
    Je moet oppassen dat je niet de fout maakt die (zoals hierboven wordt vermeld) FREUD maakte:
    “Freud schakelde zijn tegenstanders gelijk met patiënten. Kortom, ‘wie mij niet gelooft is ziek’. ..”

    Beantwoorden
    • 2. jefc  |  januari 7, 2012 om 11:29 am

      Braeckman noch Boudry (noch ikzelf) verklaren de wetenschap ‘heilig’. Dat is trouwens een term uit de religie, niet uit de wetenschap.
      Niettemin neem ik uw waarschuwing ter harte, om niet te vervallen in het Freud-syndroom.
      Ik blijf wel van mening dat wetenschap en bv. astrologie zich aan tegengestelde kanten van de demarcatielijn bevinden.

      Beantwoorden

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Trackback this post  |  Subscribe to the comments via RSS Feed


Categorieën

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Doe mee met 1.204 andere volgers


%d bloggers op de volgende wijze: