EN DE MENS SCHIEP gOD

april 5, 2012 at 10:05 am 2 reacties

Een Paasboek

door Jef Coeck

Lucas Catherine is van vele markten thuis, met name van religieuze markten. Hij kent tal van aanbidders, niet enkel van Allah. Niet zelden heeft hij gelovigen van allerlei kunne ter plekke, hun plekke, bestudeerd. Uiteraard gelooft Catherine niet in een persoonlijke, scheppende god, dat spreekt. Dat is ook het beste uitgangspunt om er zinvol over te schrijven.

Zijn nieuwe boek ‘En de Mens schiep god’ verschijnt in de Paasweek. Dat was opzet. “Het meest gelaagde feest vind ik Pasen: Germaans, Kanaänitisch, joods en christelijk. Ik heb er dan ook voor gezorgd dat dit boek af was op de vooravond van Pasen. Enig bijgeloof is mij niet vreemd.” Enige ironie kennelijk evenmin.

Dit is zeker geen encyclopedie van de wereldgodsdiensten. Het is een partiële indeling en persoonlijke appreciatie van wat er aan godsgeloof in de wereld zoal bestaat – zonder volledigheid na te streven. Religie (van het lat. religare, verbinden) is elk denksysteem dat deze planeet/kosmos wil verbinden met het niet bewezen bestaan van een buiten-wereld, die verondersteld wordt beter, hoger, c.q. volmaakt te zijn.

Dat verbinden, zegt Lucas Catherine, kan op drie manieren gebeuren. “Er zijn religies die vanuit de mens vertrekken en hem willen linken aan een groter kosmisch geheel. Andere religies gaan uit van een scheppende god. Dat zijn de drie monotheïstische godsdiensten die in het Midden-Oosten zijn ontstaan. Die noem je best gods-diensten. Het zijn natuurlijk ook religies, maar van een aparte soort. En ten derde zijn er mythologieën die de rol van religie vervullen.”

Het mythische karakter van alle godsdiensten, en zeker van het christendom, is een onderwerp van dit boek. Een ander thema is: waarom riten overleven. Mensen geloven niet meer in de dogma’s van bv. de katholieke kerk, maar laten zich wel kerkelijk dopen, trouwen, begraven. De ‘humanistische’ kerk-zonder-god is er duidelijk niet in geslaagd om alternatieve rituelen te ontwikkelen. Vandaar dat op bijna elke niet-kerkelijke begrafenis de dode Bram Vermeulen zingt dat hij nooit vergeten zal worden ‘omdat hij een steen heeft verlegd in de rivier’. Of uit Bachs Mattheüs Passion: ‘Erbarme dich’ opklinkt. Dat lijkt sterk op het athëistisch zoniet suïcidaal interpreteerbare ‘Ich hab’ genug’.

Een aspect waar Catherine het niet over heeft is de religiositeit. In het Westen is het vooroordeel gegroeid dat religiositeit en kerksheid samengaan. “Dat is niet altijd zo. Tijdens de Arabische lente van 2011 bleek bijvoorbeeld duidelijk dat er een groeiende religiositeit (meer moskeebezoek door mannen, meer hoofddoekendracht door vrouwen) gepaard ging met secularisering. De betogers op het Egyptische Tahrirplein deden collectief het vrijdaggebed en staken daarna weer bordjes omhoog met hun zeer seculiere slogans.”

Deze merkwaardige en ongetwijfeld correcte observatie leidt de auteur niet tot verdere politieke conclusies. Dat ware nochtans interessant geweest. Bv. vanwege deze vraag: kan religiositeit en of kerksheid samengaan met een ware revolutie, zonder te vervallen in fundamentalisme? Anders gezegd, zal de revolutie of de religie het winnen?

Over dat laatste onderwerp zegt hij wel, bij wijze van slot: “Godsdienst kan gevaarlijk zijn. Nu hij overal onder enorme druk van het wetenschappelijk denken komt te staan, ontstaat er een politieke mutant, het fundamentalisme. Dat is geen kenmerk van één bepaalde religie. Geen enkele religie die er immuun voor is.”  En ik wil er graag aan toevoegen: niet enkel religies zijn er vatbaar voor, ook filosofieën, politieke systemen, wetenschappen, en individuele menselijke breinen. Maar het boek gaat over religies, laten we dus bij het onderwerp blijven.

BRON VAN ALLE JEZUSVERHALEN: VIER EVANGELISTEN

“Al heel vroeg viel op dat er nogal wat onderlinge tegenstrijdigheden in de vier evangelies zitten. Zo klopt de stamboom van Jezus die Mattheüs geeft hoegenaamd niet met die van Lucas. Het begint al bij de grootvader. Bij Mattheüs heet de vader van Jozef Jakob en bij Lukas Eli. Toch komen beiden aan het eind van het lijstje bij David uit, – wat de bedoeling is want de Messias moest uit het geslacht van David worden geboren. Bij Mattheüs blijkt die genealogie volkomen geconstrueerd volgens een symbolische tijdsindeling. De stamboom bestaat uit drie delen van ieder veertien geslachten, en die veertien is geen toeval maar tweemaal het heilige getal zeven. Deze drie delen vatten de geschiedenis van Israël samen: van Abraham tot David, van David tot de verwoesting van de Tempel, en van daar tot Jezus. Overigens heeft het weinig zin om een genealogie van Jezus op te stellen via Jozef, want zijn echte vader zou God zelf zijn in de vorm van een duif.

“De meeste Bijbelvorsers probeerden de informatie over Jezus die in de evangelies stond na te trekken in niet-christelijke bronnen, maar al snel bleek dat de enige bronnen die men over het leven van Jezus kan vinden die evangelies zelf zijn. Wat daarin staat komt grosso modo hierop neer: in Palestina ontstond een nieuwe sekte onder impuls van ene Jezus van Nazareth, die opvallende mirakels deed en snel aanhangers vond, waarna hij door de overheid als gevaarlijk werd beschouwd en werd terechtgesteld. De joodse geschiedschrijvers uit die tijd zouden er moeten over berichten maar wat blijkt? Ze zwijgen erover. Philo van Alexandrië, geboren in het jaar 30 voor Christus en gestorven rond 54 na Christus, is een jood uit een priestergeslacht. Hij probeert het jodendom met de Griekse filosofie te verzoenen en stelt zonder meer dat God een absoluut wezen is dat altijd en eeuwig heeft bestaan, dat almachtig is en de wereld leidt. Zijn zoon, de Logos, het Woord, bemiddelt tussen hem en de mensen. De affiniteit tussen Philo en het christendom is dus groot. Philo, die nog een aantal boeken schrijft na het jaar 40, zou de activiteiten van Jezus zeker hebben besproken, had hij er ooit van gehoord. Het optreden van Jezus zou immers ‘the talk of the town’ moeten zijn geweest.

“Een andere joodse schrijver, Flavius Josephus (37-100) leefde tot de inname van Jeruzalem in 70 in Palestina. Hij nam als lid van een belangrijke joodse familie deel aan de oorlog tegen de Romeinen, werd gevangen genomen en werd daarna Romeins gezind. Dat ging zelfs zover, dat hij keizer Vespasianus als de messias ging beschouwen. In zijn Oorlog der Joden en Joodse Oudheden beschrijft Josephus zeer uitvoerig wat er zich in Palestina afspeelde en behandelt alle sekten die er voorkwamen. Hij vermeldt daarbij zelfs de kleine sekte der Essenen, die nu door de Dode Zeerollen bekend zijn geworden. Maar hij heeft het niet over Jezus, tenzij in twee passages waarvan later gebleken is dat ze niet van hem zijn maar in de derde eeuw werden toegevoegd door vrome kopiisten, die zich erover ergerden dat hij in alle talen over Jezus zweeg.” (p. 90-92)

INDIA DE GROTE WIEG

“Van de vier evangelisten zijn er geen twee die hetzelfde verhaal over Jezus vertellen, of een gebeurtenis op een zelfde manier verslaan.” Het is dus aan de gelovige christenen om uit te maken welk belang zij hechten aan die teksten. Het verschil in interpretatie is trouwens een oorzaak van de scheiding tussen katholieken en protestanten. Maar buiten het christendom zijn er nog veel andere religies in de wereld. Enkele daarvan krijgen min of meer uitvoerig de aandacht van auteur Catherine.

Naast de Germaanse, Keltische, joodse, Griekse, islamitische sekten en religies zijn er behalve het hindoeïsme nog de vele geloven, pseudo-geloven en hun varianten die in het filosofisch paradijsje India hun oorsprong vinden. Boeddhisme en jaïnisme bv. zijn onverkapte vormen van atheïsme. Ze stammen uit de Vedische geschriften en rituelen, weliswaar na eeuwen aanpassing. Dat is Arisch erfgoed. De Ariërs waren een volk, lang voor ze door Hitler tot mythe werden uitgeroepen.

Het boeddhisme is oorspronkelijk een afscheuring van de Vedische godsdienst. De Boeddha verwierp het kastenstelsel van de brahmanen en vond aansluiting bij Samkhya. Het is een filosofie die binnen het brahmanisme ontstond maar die net als Samkhya god irrelevant vindt. Het boeddhisme zoekt de oorzaken van het menselijk lijden en de middelen om aan dat lijden te ontsnappen. Een scheppende en allesbeheersende god wordt verworpen. Net als alle andere Indiase filosofische scholen en godsdiensten geloven de boeddhisten wel in de reïncarnatie. Het boeddhisme is tegenwoordig een van de grote ‘godsdiensten’ van Azië. In zijn zuivere versie, zonder de vermenging met allerlei lokaal bijgeloof, die vooral in het ‘boeddhisme van de kleine weg’ (westers) heeft plaatsgevonden, is het dus niet echt een ‘godsdienst’ maar een filosofie.

Ook het jaïnisme, dat in de zesde eeuw voor Christus door Mahavira werd gesticht, is atheïstisch. Volgens de jains zit de ziel vast in de niet-ziel en kan ze worden bevrijd door echte waarneming, echte kennis en echt gedrag. Er komt geen god aan te pas. Tegenwoordig zijn er nog enkele miljoenen jains in India, en een onbekend (klein) aantal in België, onder meer in de Antwerpse diamantsector.

FUNDAMENTALISME OVERAL

En ja, natuurlijk worden zowel het moslim- als het joods fundamentalisme in dit boek op de korrel genomen. Het moslimfundamentalisme is essentieel een politieke beweging, ontstaan uit reactie tegen de kolonisatie. ‘Het is pas echt doorgebroken in de jaren zeventig (van de vorige eeuw/jc), na de nederlaag van de progressieve regimes en het failliet van de linkse beweging in de moslimlanden. En het wil een restauratie van de moslimmaatschappij die door conservatieve theologen uit de twaalfde en veertiende eeuw werd gedroomd.’

Wie Catherine met die ‘progressieve regimes’ bedoelt is mij niet geheel duidelijk (de Baath? het Nasserisme?). Maar de linkse beweging in moslimlanden werd toen bijna geheel gedragen – dat weet ik uit eigen ervaring – door Palestijnse refugees die zich hadden opgewerkt tot een intellectuele elite.  Daarom werden ze niet enkel door Israël maar ook door de traditionele Arabische regimes als een bedreiging ervaren. QED?

Het joods fundamentalisme is ontstaan uit het Zionisme, dat een politieke beweging was en is, die bijwijlen om opportunistische redenen gebruik maakt van religieuze elementen. In het begin (eind 19de eeuw) verzetten de joodse fundamentalisten zich tegen het zionisme, omdat ze het als een ‘valse Messias’ zagen. Alleen de echte Messias kon de joden terug naar hun land brengen. Maar na de oprichting van de staat Israël (1948) sluiten ze zich bij de zionisten aan. Nu zijn er in Israël drie joods-fundamentalistische partijen: Agudath Israel, Shash en Degel HaThora. Dat is de hard hard core.

Daarnaast zijn er ook herboren joodse fundamentalisten, vooral afkomstig uit de VS en West-Europa. Zij hebben in de bezette gebieden Gush Emonim, het ‘Blok der Gelovigen’ gesticht. In hun politieke wereldbeeld duiken  opvattingen op die teruggrijpen op het oude jodendom. Ze willen niet alleen het land van David en Salomon terug, maar willen ook weer een koning (zoals David) en een hogepriester. Ze riepen Ariel Sharon, de generaal/premier, uit tot koning van Israël. Het is ook Gush Emonim die de twee moslimheiligdommen in Jeruzalem, de Al Aqsamoskee en de Rotskoepel, willen afbreken om er een nieuwe joodse Tempel te bouwen.

Het onderwerp ‘Religie & Zonen’ is welhaast onuitputtelijk, in alle continenten, zeker als we ook het toenemend atheïsme als een soort religie beschouwen. Of om het te zeggen met de moslimse dichter en filosoof Al-Ma’ari:

Geloof, bijgeloof, ongeloof:
Koran, Thora, Evangelie,
elk op zijn manier.
Iedere generatie heeft haar eigen leugens
en iedereen wil erin geloven!
Zal er ooit een generatie opstaan,
die alleen maar naar waarheid zal zoeken?

 

Lucas Catherine, En de Mens schiep god, EPO, Berchem, 2012

Jain tempel Wilrijk

Jain tempel Wilrijk

 

Entry filed under: boeken, godsdienst, Samenleving. Tags: , , , , , , .

DE COBRA EN DE BANKIER HEEFT HET PAPIEREN BOEK NOG EEN TOEKOMST? (5)

2 reacties Add your own

  • 1. EN DE MENS SCHIEP gOD: een paasboek « Dirk Lagast  |  april 7, 2012 om 4:07 pm

    […] Via salonvansisyphus.wordpress.com Vind ik leuk:LikeWees de eerste om post te waarderen. Door dirklagast, op 7 april 2012 op 21:37, onder Geen categorie. Reageren? Voeg een reactie toe of laat een trackback achter: Trackback URL. « Van een dienstbare naar een repressieve Staat en Anarchisme […]

    Beantwoorden
  • 2. Vincent Gyselinck  |  juni 9, 2012 om 4:02 pm

    De mens heeft van zijn vurige hoop eeuwig te leven een vurig te belijden geloof als mogelijke redding gemaakt. Hij schiep een god, een oorsprong; en de poppen waren aan het dansen. De mens ziet wel nooit wat hij hoopt ooit te zien.

    Beantwoorden

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Trackback this post  |  Subscribe to the comments via RSS Feed


Categorieën

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Doe mee met 1.309 andere volgers


%d bloggers liken dit: