HEEFT HET PAPIEREN BOEK NOG EEN TOEKOMST? (5)

april 10, 2012 at 9:02 am 1 reactie

 

Dit is een aflevering die u misschien niet zal uitlezen. Ik ben me daar bewust van maar dat is voor mij geen reden om ze niet te schrijven. Ik heb er oogstrelende, zij het niet altijd relevante prentjes tussen gezet om u de moed te geven.

Tom Ronse

Het gaat slecht met het boekbedrijf. In Vlaanderen daalde de boekenverkoop in de eerste zes weken van 2012 met 23 procent, zo rapporteerde De Morgen (22/2). Uitgeverijen sluiten, andere verminderen hun  aanbod drastisch. In Nederland is de situatie volgens uitgever André Van Halewyck nog benarder. In de VS zijn er sinds 2002 meer dan 500 onafhankelijke boekhandels gesloten. Vorig jaar ging Borders, een van de grootste ketens overstag waardoor er 650 boekenwinkels verdwenen.

Nochtans had het boekbedrijf de reputatie van ‘krisisbestendig’ te zijn. Ook als het slecht gaat zou het met het boek goed gaan omdat mensen dan willen lezen,  om de realiteit beter te begrijpen of om eraan te ontsnappen. Maar nu blijkbaar veel minder in papieren boeken. De behoefte om zich in tekst te verdiepen is niet verminderd. Maar papier als informatiedrager wordt stilaan gemarginaliseerd door de snel groeiende electronische communicatie. Zoals de paardekoets werd verdreven door de automobiel.  Dat was erg voor de koetsen-industrie maar niet voor de economie als geheel. Integendeel. De verspreiding van de verbrandingsmotor bracht zowel groeiende tewerkstelling als groeiende winst. Maar vandaag is het anders. De krisis van de papieren informatie-producenten (uitgeverijen, drukkerijen, boekhandels, kranten en tijdschriften…) wordt niet gecompenseerd door een expansieve nieuwe sector die de tewerkstelling en de winstvoet van het geheel omhoog tilt.

Maar laat ons eerst de vraag stellen waarom dat geheel door groeiende werkloosheid en lagere winstverwachting geteisterd wordt. De krisis van het boekbedrijf kan uit die ruimere context niet geisoleerd worden. Het antwoord op die vraag is niet evident. In de afgelopen decennia hebben globalisering, automatisering en digitalisering de markten verbreed en enorme kostenbesparingen mogelijk gemaakt. De productiviteit is scherp gestegen, men zou dus verwachten dat de toekomst er een is van groeiende welvaart, groeiende winst en tewerkstelling…in plaats daarvan kijken we naar  verarming, dalende winstverwachting en groeiende werkloosheid.

De verklaringen die men voor deze paradox pleegt te geven, schieten te kort. De krisis zou veroorzaakt zijn door hebzucht. Dat legt niets uit want hebzucht is er altijd maar het is niet altijd krisis. De krisis zou veroorzaakt zijn door neo-liberale ontregeling, door de vrije markt te veel vrijheid te geven. Maar zonder die deregulatie zou de speculatieve wildgroei die de huidige krisis in gang zette ook gebeurd zijn, alleen zou hij andere vormen hebben aangenomen. Een globale speculatieve trend ontstaat wanneer het geld steeds meer naar veiligheid zoekt, naar een alternatief voor riskante productieve investeringen. Als zo’n trend op gang komt, kan hij met geen regels worden tegengehouden.  Hij voedt zichzelf: groeiende vraag duwt de prijzen van de activa waarin het geld zich veilig voelt omhoog, wat de vraag naar hen nog hoger duwt, etc. Zo ontstaan financiele zeepbellen en diegenen die denken dat die intussen allemaal geimplodeerd zijn, maken zich illusies.

De vraag is waarom het geld naar veiligheid zoekt, terwijl men zou denken dat de productiviteitsstijging  productieve investeringen steeds aantrekkelijker maakt. Het enige coherente antwoord op de vraag  vind ik in Marxs waardetheorie. Marx ging er van uit dat wat er in de kapitalistische economie geproduceerd en verhandeld wordt, niet simpelweg goederen en diensten zijn, wiens waarde bepaald is door hun intrinsieke eigenschappen. De waarde van eenzelfde product kan heel verschillend zijn, naar gelang de productiemethoden die in een gegeven economie de norm zijn. Wat er circuleert kan evenmin gereduceerd worden tot geld. Men kan een maatschappij niet rijker maken door de geldhoeveelheid te verdubbelen, zo halveert men enkel de waarde van het geld.

Wat er in de kapitalistische economie werkelijk geproduceerd, verhandeld en opgepot wordt is waarde,  abstracte ‘snat’, sociaal noodzakelijke arbeidstijd.  De waarde van een goed is de snat die nodig is om het te maken. Wat het kapitalisme definieert is dat ook  arbeidskracht een handelswaar is. Net als andere waren wordt haar waarde door de markt gemeten op basis van de snat die nodig is om haar te reproduceren.  Omdat er minder snat nodig is om de in de noden van een arbeidskracht te voorzien dan de snat die door die arbeidskracht wordt verricht, incasseert de eigenaar van het kapitaal dat de productie in gang zet, een meerwaarde. Dat is de bron van zijn winst en de reden waarom hij investeert. Door de technologische vooruitgang  is er steeds minder snat nodig om de goederen te produceren die de ‘werknemers’ met hun lonen kopen zodat een steeds groter deel van de snat naar de ‘werkgevers’ gaat (daarom zou men werknemers beter werkgevers noemen en omgekeerd).  De winstverwachting lijkt uitstekend en de stimulans om productief te investeren dus ook. Maar tegelijk reduceert de technologische ontwikkeling de snat in alle waren en dus ook het deel ervan dat winst kan worden. In zijn Grundrisse voorspelde Marx dat de productie van ‘echte rijkdom’ (waarmee hij bedoelde, de konkrete dingen, ongeacht hun abstracte waarde) steeds minder zou afhangen van de hoeveelheid arbeidstijd die er aan besteed is en steeds meer van maatschappelijke kennis,  wetenschap en technologie.  De arbeider is dan niet langer de hoofdacteur in het productieproces, hij krijgt de rol van toezichthouder.  En als arbeid niet langer de bron is van ‘echte rijkdom’, zo concludeerde Marx, dan kan arbeidstijd niet langer het meetinstrument van die rijkdom blijven.

Dat definieerde zijn visie. De groeiende tegenstelling tussen een steeds groter, op kennis in plaats van arbeidstijd gebaseerd productievermogen en het stijgend onvermogen om uit die productie voldoende extra-snat, meerwaarde, winst te  halen, maakt een systeem-krisis onvermijdelijk. Noodzaak en mogelijkheid van een nieuwe maatschappijvorm, waarin productie en menselijke verhoudingen niet langer gebaseerd zijn op ‘waarde’, komen samen.

Deze schematische en onvolledige uitleg zal hier moeten volstaan. Dit is geen artikel over waardetheorieen maar over papieren en e-boeken.  Ik maak deze omweg omdat Marxs waardetheorie de gevolgen van de digitale omwenteling goed verklaart. Eerst was er een ‘sturm und drang’-periode waarin de informatie-technologie productie en  consumptie penetreerde en een wereldwijde expansie van waren- en waardeproductie stimuleerde.  Maar daarna leidde de tendens van die technologie om de snat vereist voor productie steeds lager te maken tot een dalende winstverwachting, stijgende werkloosheid, speculatie, krisis. Die gaat men te lijf door meer geld in de economie te smijten en tegelijk te bezuinigen, wat niets ten gronde verandert en de zaak op termijn alleen erger maakt. Intussen  gaan de automatisering en digitalisering voort en blijft de snat dalen waardoor er nog minder winst kan afgeroomd worden en nog meer mensen de rijen der ‘overbodigen’ (nu al 2 miljard werklozen) vervoegen.

Digitale goederen zijn de meest extreme uiting van die tendens. De arbeidstijd die nodig is om hen te copieren is verwaarloosbaar klein. De arbeidstijd die nodig was om het eerste exemplaar te maken (van een software, een muziek-album, een videoclip, een e-roman of –artikel etc) kan aanzienlijk zijn maar de markt kijkt enkel naar de reproductiekosten. De waardewet bestaat niet abstract, hij wordt gerealiseerd door de markt, door concurrentie. Als een waar goedkoper kan gereproduceerd worden dan zakt haar waarde, ongeacht hoeveel snat eraan besteed werd.  Als het enkel van de vrije markt zou afhangen, dan zou het onmogelijk worden om met digitale goederen winst te maken. Ze zouden hun karakter van handelswaar verliezen en gratis beschikbaar zijn voor iedereen, zoals lucht.

Maar de markt van digitale waren is niet vrij. De oorspronkelijke producenten worden beschermd door de staat tegen de prijsdaling die zou gebeuren als de vrije concurrentie haar gang zou kunnen gaan.  Auteursrechten, patenten, copyrights worden steeds belangrijker als bron van winst naarmate de economie meer op informatie steunt, en hun looptijd wordt bij wet  stelselmatig verlengd. In die periode krijgt de bezitter van een digitale waar een monopolie over haar reproductie  en mag die verkopen aan een prijs die niets te maken heeft met zijn productiekosten en die dus zo hoog is als de vraag het toelaat.

Ook daarin zijn digitale goederen symptomatisch voor wat er met de economie gebeurt. Monopolisme is een typisch fenomeen van kapitalisme in krisis. Die krisis ontstaat als de dalende trend van snat in het productieproces tot een dalende trend van de  algemene winstvoet leidt. Die daling wordt gerealiseerd door de vrije markt.  Om eraan te ontsnappen zoeken kapitalen marktposities die hen tegen concurrentie beschermen. Vandaag meer dan ooit. Sectoren zoals de agrobusiness en ‘Big Pharma”  teren op patenten. In tal van sectoren bestaan feitelijke kartels waarin enkele grote bedrijven het hele aanbod –en zo ook de prijs- controleren. In de energiesector bijvoorbeeld of in telecommunicatie. Marxs waardetheorie maakt duidelijk dat de extra-winst die ze dank zij hun (semi-)monopolie opstrijken, de koopkracht van de rest van de economie ondergraaft. Daarom kan het relatief sukses van landen en bedrijven die een spitspositie innemen in de informatie-technologie niet aanzien worden als de zwaluw die een nieuwe lente voor de wereldeconomie aankondigt. Dat sukses is voorlopig leuk voor hen maar voorspelt enkel meer kommer voor een systeem dat op waarde gebaseerd blijft.

De vrije markt erkent geen intellectueel eigendomsrecht, daarom moet de staatsmacht ze afdwingen. Maar dat lukt slechts gedeeltelijk  en zal wellicht steeds moeilijker worden. Informatie is van nature te vloeibaar om een handelswaar te blijven.  De consument die digitale informatie copieert heeft dan ook niet het gevoel iets te stelen.  Wie steelt neemt iets weg maar wie copieert voegt iets toe, helpt de informatie verspreiden. Men kan de zogeheten ‘piraterij’ van digitale waren betreuren of toejuichen, feit is dat ze onstuitbaar is.

Hoe complexer en meer gespecialiseerd de informatie is, hoe meer de communicatie ervan kan gecontroleerd worden (al wordt het in deze Wikileaks-wereld steeds moeilijker om geheimen te bewaren). Hoe eenvoudiger en breder verspreid informatie is, hoe gemakkelijker ze te copieeren is en hoe moeilijker om ze te handhaven is als een vorm van eigendom.

Bedrijven die winst maken door louter digitale informatie te verstrekken doen dat door de informatie slechts toegankelijk te maken voor wie ervoor betaalt of door reclame of een combinatie van beiden. Maar er is strategische tegenstelling tussen beide methodes. Betaling vermindert het aantal bezoekers en dus de reclame-inkomsten. Bovendien kunnen betalende sites niet beletten dat hun inhoud door hun abonnees verder (gratis) verspreid wordt. De strijd om het copyright te doen respecteren op het net is grotendeels opgegeven vanwege onmogelijk. Maar om enkel op reclame te teren moet een site een massaal publiek trekken.

De meeste kranten en tijdschriften verschijnen nu zowel in digitale als in gedrukte vorm. Enkele, zoals the Christian Science Monitor, hebben hun papieren vorm al opgegeven. Hun aantal zal wellicht snel groeien. De meeste maken meer winst met hun digitale versie dan met hun gedrukte krant. Niet omdat de electronische reclame-inkomsten hoger zijn. Integendeel. 85% van de reclame-inkomsten van de Amerikaanse kranten komt van hun gedrukte versie. Maar die inkomsten dalen. Voor elke 10 dollar aan reclame die de gedrukte kranten verliezen, winnen hun digitale versies slechts 1 dollar. Toch zijn ze winstgevend omdat hun productiekosten dramatisch lager zijn. Voor de electronische krant zijn er geen drukkers, vrachtwagenchauffeurs, krantenverkopers, etc. nodig.

Dat toont ons de toekomst. Meer en meer kranten, tijdschriften en boeken zullen het papier vaarwel zeggen terwijl het internet steeds gigantischer, rijker, verwarrender, irritanter en fascinerender wordt.

Papieren boeken zullen blijven bestaan maar in een marginale rol. Boekhandels zullen blijven bestaan –sommige toch. Misschien zullen zij en de bibs overleven door zich te transformeren in sociale centra, waar behalve boeken kopen er nog van alle andere dingen te doen zijn, waar andere media te koop zijn en misschien andere waren zoals speelgoed, waar men iets kan eten en drinken, waar je je eigen boek kunt afdrukken …

De eerder vermelde drukkers, chauffeurs en krantenverkopers –maar ook veel uitgevers, schrijvers, journalisten, fotografen- zullen dan geen ‘waarde’ meer produceren en, vanuit kapitalistisch standpunt, overbodig zijn.  Zij niet alleen: verdere automatisering zal ongetwijfeld werkkrachten blijven uitspuwen. In het kapitalisme impliceert dit dat meer mensen arm worden. Dat hun koopkracht daalt. Dat de fiscale inkomsten dalen zodat er moet bezuinigd worden. Wat de koopkracht verder doet dalen. Enzovoort…

De internet-economie biedt dus geen hoop voor een wereldeconomie in krisis. Integendeel, ze maakt die krisis dieper. Intussen gebeuren er, op het internet en daarbuiten, transacties die niets meer met waarde en winst maken te maken hebben en die zo een nieuwe wereld voorafschaduwen.

Vorige afleveringen in deze serie  zijn HIER, HIER  HIER  en HIER te vinden. In  de volgende aflevering zoeken ik antwoorden op de vraag hoe de overgang naar een wereld van  electronische informatieverspreiding traditionele boek-kunstvormen zoals de roman beinvloeden.

Entry filed under: boeken, Ekonomie, Samenleving, The wild web. Tags: .

EN DE MENS SCHIEP gOD EEN MEMORABELE DAG IN MOZAMBIQUE

1 reactie Add your own

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Trackback this post  |  Subscribe to the comments via RSS Feed


Categorieën

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Doe mee met 1.204 andere volgers


%d bloggers op de volgende wijze: