DE RAKETTEN VAN OKTOBER

oktober 29, 2012 at 11:10 am 1 reactie

door Jef Coeck

Het voorbije weekend is een gebeurtenis van vijftig jaar geleden vrijwel onopgemerkt gebleven. Dat is des te merkwaardiger omdat in menig hand- en geschiedenisboekje valt te lezen dat de wereld toen aan de rand van een kernoorlog stond. Op 26, 27 en 28 oktober 1962 – net als dit jaar een vrijdag, zaterdag en zondag – viel het beslissende hoogtepunt van de zogenaamde ‘Cubacrisis’ tussen de VS en de Sovjet-Unie, met als alerte toeschouwers hun respectieve bondgenoten en buitenstaanders, kortom de hele wereld. De mensen waren al aan het hamsteren geslagen. Een halve eeuw geleden greep dus het Non-Event van de eeuw plaats: er kwam géén wereldwijd gewapend atoomconflict.

Hoe het toch nog goed afliep en of we hier al of niet te maken hebben met een historische hype, trachten we in dit stuk te achterhalen voornamelijk aan de hand van enkele befaamde en deskundige auteurs. Het zijn met name Tony Judt (TJ), de te vroeg overleden Brits-Amerikaanse historicus en publicist. En de deskundige stem van de insider, journalist en researcher Tim Weiner (TW), die een autoriteit is inzake Amerika’s geheime diensten, vooral de CIA. Occasioneel worden nog andere experts opgevoerd. De gewone feitelijkheden putten we uit kranten en publicaties van de betrokken periode, met name het Winkler Prins (WP) Jaarboek uitgave 1963. We puzzelen een stuk wereldgeschiedenis weer ineen. (Boekgegevens onderaan)

Wat vooraf ging

Op 1 januari 1959 werd de macht op Cuba overgenomen door de linkse guerillero Fidel Castro en zijn manschap. Dictator Batista werd verdreven. De VS verloren daarmee een leuk Pleasure Island op vaarafstand van Florida en een bron van illegale inkomsten aan gok-, prostitutie-, drugs- en witwasactiviteiten. President Eisenhower probeerde de meubelen nog te redden door Fidel niet onmiddellijk te demoniseren.
Dat gebeurde pas door John F. Kennedy, die in januari 1961 aantrad als nieuwe president. Een van zijn eerste beleidsdaden was een invasie in de Cubaanse Varkensbaai. De slechte voorbereiding door de CIA plus de zwaar onderschatte weerstand van de Cubaanse bevolking, maakten deze actie tot een lachwekkend fiasco. Van dan af ging Castro zich openlijk ‘communist’ noemen, hoewel hij dat toen zeker niet was, en hij zocht steun bij de Sovjet-Unie. Die vroeg en kreeg, in mei 1962,  de Cubaanse toestemming om in het geheim Russische atoomraketten op het eiland te installeren.

Kennedy had zwaar imagoverlies geleden en zon op revanche. In alle stilte werd een nieuwe inval, de operatie ‘Mongoose’ gepland. Nu was het wachten op een goede gelegenheid. Die leek zich voor te doen op 14 oktober 1962: een Amerikaans U-2 spionagevliegtuig ontdekte dat de Russen begonnen waren met het bouwen van raketbases op Cuba. Dat was ongetwijfeld een zware bedreiging voor de Amerikaanse veiligheid – zo zwaar was nu ook weer niet nodig geweest. De operatie Mongoose werd stilgelegd en in de plaats kwam er crisisoverleg met de stafchefs, geheime diensten, diplomaten en adviseurs. En natuurlijk de President met zijn onafscheidelijke broer Robert Kennedy, die toen net benoemd was tot Attorney-General, noem het minister van Justitie maar dan met aanzienlijk meer macht. Een spannende tijd lag in het verschiet. Laten we er een 7-daagse van maken.

Maandag 22 oktober – De Cubaanse crisis treedt in volle openbaarheid door een felle rede van president Kennedy, waarin de eis wordt gesteld van de ontmanteling van de Sovjet-raketbases op Cuba. Een blokkade op offensieve militaire goederen naar dit eiland wordt aangekondigd. (WP)

“Dat aan de stationering van de MRBM’s en de IRBM’s zo zwaar werd getild kwam door hun bereik. Ze waren niet ontworpen om aanvallende vliegtuigen uit te schakelen maar om doelen tot diep in de VS te raken. Een MRBM van de Sovjet-Unie kon destijds vanaf Cuba dus Washington DC treffen, terwijl een IRBM op het uiterste noordwesten na vrijwel de hele Verenigde Staten kon bereiken. Als verdedigingswapens waren deze raketten nutteloos, ze hadden uitsluitend betekenis als offensieve wapens of als afschrikwekkend middel tegen een eventueel offensief van anderen. Dus toen de U-2 op 14 oktober over westelijk Cuba vloog en ter hoogte van San Cristobal drie raketbases in aanbouw waarnam, en men vervolgens in Washington vaststelde dat die bases identiek waren aan de bekende MRBM-bases in de Sovjet-Unie zelf, trokken president Kennedy en zijn adviseurs de voor de hand liggende conclusie: ze waren voorgelogen en hun waarschuwingen waren in de wind geslagen, de Sovjet-Unie was bezig offensieve raketten in Cuba te plaatsen, raketten die uitsluitend op doelen in de VS konden worden afgevuurd. De Cubacrisis was een feit.” (TJ)

Dinsdag 23 oktober – Alle verloven in de Sovjet-Unie worden ingetrokken. De Veiligheidsraad komt in spoedzitting bijeen. (WP)

“John F. Kennedy liet drie aanvalsplannen voorbereiden: nummer een, het vernietigen van de raketbases door de luchtmacht of door bommenwerpers van de marine; nummer twee, het initiëren van een veel grotere luchtaanval; nummer drie, het binnenvallen en veroveren van Cuba. ‘We voeren in elk geval nummer een uit’, zei hij. ‘We maken die raketten onschadelijk.’ De vergadering werd ’s middags om één uur beëindigd nadat Bobby Kennedy voor een algehele invasie had gepleit.” (TW)

“De gezamenlijke stafchefs waren voorstander van de meest extreme aanpak, maar daar kregen ze onder de burgerleden van ExComm (een door Kennedy samengesteld Executive Committee, waarvan de gesprekken in het geheim werden opgenomen en later gepubliceerd zijn in het boek The Kennedy Tapes/jc) maar weinig steun voor. Niemand was voorstander van het negeren van de militaire opbouw en voortgaan zoals tot dan gebeurd was. ExComm discussieerde vijf dagen lang terwijl drie essentiële gegevens onbekend waren: hoeveel raketten al geplaatst waren en of die al operationeel waren, hoe de bondgenoten van de NAVO op een onvoldoende dan wel overdreven reactie van de Verenigde Staten zouden reageren en hoe Chroestsjov op de verschillende Amerikaanse maatregelen zou reageren.” (TJ)

Woensdag 24 oktober – Om drie uur wordt de blokkade van kracht. De Organisatie van Amerikaanse Staten schaart zich achter Kennedy. Oe Thant doet een beroep Chroestsjov en Kennedy. Geruchten circuleren dat Sovjet-schepen, op weg naar Cuba, hun koers wijzigen. (WP)

“De president overdacht nu het vraagstuk van een atoomoorlog op Cuba. Het begon tot hem door te dringen hoe weinig hij van de Sovjet-leider begreep. ‘We zaten er wat betreft de vraag wat hij probeert te doen in elk geval naast’, zei de president. ‘Weinigen van ons verwachtten dat hij middellangeafstandsraketten op Cuba zou plaatsen.’ Waarom had Chroestsjov dat gedaan? vroeg de president. ‘Wat is er het voordeel van? Het zou precies hetzelfde zijn als wij opeens een groot aantal middellangeafstandsraketten in Turkije zouden plaatsen’, zei hij. ‘Dat zou toch verrekte gevaarlijk zijn, zou ik zo denken?’
Er viel een akelige stilte. ‘Maar dat hebben we gedaan, meneer de president’, zei Bundy.” (TW) (McGeorge Bundy was de veiligheidsadviseur van Kennedy en van zijn opvolger Lyndon Johnson/jc)

“McGeorge Bundy stelde later vast dat het niet de Amerikaanse superioriteit, maar uitsluitend het gevaar van een kernoorlog was dat Chroestsjov ervan weerhield nog hoger spel te spelen. Dat kon president Kennedy, die onder zijn legerleiding niet erg geliefd was en voor wie een maand later tussentijdse verkiezingen op het programma stonden, natuurlijk niet hardop zeggen. Robert Kennedy herinnerde zich later dat hij hierover op het hoogtepunt van de crisis iets tegen zijn broer had gezegd: ‘Als je niet had ingegrepen, zou je afgezet zijn.’ De president zou bij het horen van die uitspraak instemmend geknikt hebben. De uitspraak was een voor de licht ontvlambare jongere broer kenmerkende overdrijving, maar de inhoud ervan zal in de beslissingen van de president wel een rol hebben gespeeld.” (TJ)

Donderdag 25 oktober – De antwoorden van Kennedy en Chroestsjov aan Oe Thant zijn verzoenend van toon. De Sovjetpremier wil de wapenzendingen stopzetten; de Amerikaanse president wil eerst controle, dan pas kan er van opheffing der blokkade sprake zijn. Het eerste Sovjetschip wordt aangehouden, maar mag doorvaren. (WP)

Destroyer USS Joseph P Kennedy, genoemd naar de vroegtijdig overleden oudste Kennedybroer, en ingezet bij de blokkade van Cuba: All in the Family!

“Die nacht begon er een uitvoerig bericht van Moskou binnen te komen. Het kostte meer dan zes uur het telegram te versturen en te ontvangen. Het betrof een persoonlijke brief van Nikita Chroestsjov waarin hij zich uitsprak tegen ‘de catastrofe van een thermonucleaire oorlog’ en – zo leek het – een uitweg voorstelde. Als de Amerikanen beloofden Cuba niet binnen te vallen, zouden de Sovjets de raketten verwijderen.” (TW)

“Beïnvloed door de stelling van Barbara Tuchman in haar boek over het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog (De kanonnen van augustus), dat die oorlog misschien vermeden had kunnen worden door onderhandelingen, nam de president een eerder voorzichtige houding aan.” (De Belgische historicus Dr. Yvan Vanden Berghe in ‘De Koude Oorlog’).

Vrijdag 26 oktober – Concentratie van Amerikaanse luchteenheden in Florida. Er gaan geruchten dat de raketbases op Cuba zullen worden gebombardeerd. Chroestsjov geeft alle Sovjetschepen opdracht de blokkadevloot te mijden en stuurt drie niet-gepubliceerde brieven naar Kennedy. (WP)

“Op vrijdag 26 oktober stuurde Chroestsjov een lang en weinig samenhangend privébericht aan Kennedy, waarin hij zei te betreuren dat ze in de richting van een oorlog aan het afglijden waren: ‘Mocht er inderdaad oorlog uitbreken, dan zijn wij niet in staat die te stoppen, want dat is nu eenmaal de logica van een oorlog. Ik heb aan twee oorlogen deelgenomen en ik weet dat een oorlog pas ten einde komt als die door steden en dorpen getrokken is, als overal dood en verderf is gezaaid.’ Hij stelde ook een oplossing voor. ‘Alles werd onmiddellijk anders wanneer de president en de regering van de Verenigde Staten ons verzekeren dat de VS zelf niet aan een aanval op Cuba zal deelnemen en anderen van acties in die richting zullen weerhouden, als u uw vloot terugroept. (…) Dan zou de noodzaak van aanwezigheid van onze militaire experts op Cuba niet langer bestaan. (…) Meneer de President, wij en u moeten nu niet aan touwtjes gaan trekken waar u een oorlogsknoop in hebt gelegd, want hoe harder wij trekken, hoe strakker de knopen gaan zitten. En dan kan er een moment komen waarop die knoop zo strak zit dat zelfs degene die hem gelegd heeft hem niet meer los zal kunnen krijgen, en dan moet de knoop worden opengesneden. Het is niet aan mij om uit te leggen wat dat zou betekenen, want u begrijpt zelf uitstekend over welke vreselijke krachten onze landen beschikken.’” (TJ)

Zaterdag 27 oktober – Kennedy wijst een nieuw voorstel van Chroestsjov af, waarin deze verklaart de bases op Cuba te willen ontmantelen in ruil voor de ontmanteling van NATO-bases in Turkije. Reservisten zullen worden opgeroepen. (WP)

“De brief van Chroestsjov, die voortkwam uit de toenemende angst in het Kremlin dat Kennedy op het punt stond Cuba aan te vallen en op een confrontatie aanstuurde, kan heel goed de doorslaggevende angel uit de crisis hebben gehaald. De dag erna, op zaterdag 27 oktober, volgde er een openbare en formelere brief waarin elke vorm van een overeenkomst afhankelijk van een ruil werd: de offensieve raketten op Cuba zouden worden teruggetrokken als de NAVO zijn kernkoppen uit Turkije zou weghalen.” (TJ)

“Op zaterdag 27 oktober, om tien uur ’s morgens begon McCone (directeur Centrale Veiligheidsdiensten van de CIA/jc)de vergadering op het Witte Huis met het beroerde nieuws dat de raketten binnen zes uur operationeel konden zijn. Hij had zijn rapportage nog maar net voltooid toen president Kennedy een bericht van het Amerikaanse persbureau onder ogen kreeg: PREMIER CHROESTSJOV LIET KENNEDY GISTEREN WETEN BEREID TE ZIJN AANVALSWAPENS UIT CUBA TERUG TE TREKKEN ALS DE VERENIGDE STATEN HUN RAKETTEN UIT TURKIJE WEGHALEN.
De vergadering raakte in alle staten. Niemand wilde aanvankelijk iets van dat idee weten – behalve de president en McCone. ‘Laten we onszelf niet voor de gek houden’, zei Kennedy. ‘Ze doen een heel goed voorstel.’
McCone was het daarmee eens: het was duidelijk, serieus en het kon onmogelijk worden genegeerd. De woordenwisseling over hoe er moest worden gereageerd, sleepte zich de hele dag voort, onderbroken door huiveringwekkende momenten. Eerst dwaalde er een U-2 af tot in het luchtruim van de Sovjets voor de kust van Alaska, een voorval dat ertoe had geleid dat er straalvliegtuigen van de Sovjets in opperste staat van paraatheid waren gebracht. Vervolgens, tegen zessen die middag, meldde McNamara (toenmalig minister van Defensie/jc) opeens dat er een andere U-2 boven Cuba was neergeschoten, waarbij majoor Rudolf Anderson van de luchtmacht was gedood.
De stafchefs adviseerden nu met klem dat er binnen zesendertig uur een algehele aanval op Cuba moest worden ingezet.” (TW)

“Uiteindelijk werd besloten om de brief van Chroestsjov te beantwoorden, en de reactie kwam erop neer dat het Russische voorstel werd geaccepteerd. Intussen had Robert Kennedy op zaterdagavond een ontmoeting met ambassadeur Dobrynin, om hem van het belang van een overeenkomst te overtuigen en om vertrouwelijk een ‘rakettenruil’ te regelen.” (TJ)

Zondag 28 oktober – Keerpunt in de Cubaanse crisis. Radio Moskou maakt om 15 uur (West-Europese tijd) bekend, dat de Sovjet-Unie gevolg zal geven aan de eis, die president Kennedy aan het begin van de Cubaanse crisis heeft gesteld, nl. de ontmanteling van de Sovjet-raketbases op Cuba. (WP)

“Op zondag 28 oktober zond radio Moskou het bericht uit dat Chroestsjov de officiële voorwaarden van de VS voor beëindiging van de crisis accepteerde: ‘De regering van de Sovjet-Unie (…) heeft een nieuwe opdracht gegeven om de door u als offensief bestempelde wapens te ontmantelen, in te pakken en naar de Sovjet-Unie terug te vervoeren.’
Met die werkzaamheden werd onmiddellijk begonnen. Er dienden nog wel een aantal details te worden uitgewerkt, zoals een exacte lijst van het te verwijderen materieel, de voorwaarden waaronder de werkzaamheden ter plaatse mochten worden geobserveerd (waar een woedende Castro zich hevig tegen verzette) en de geheime ontmanteling van in Turkije gestationeerde NAVO-raketten.
Kennedy had binnenskamers al erkend dat de lichte IL-28-bommenwerpers geen serieuze bedreiging vormden, maar toch waren de Verenigde Staten zo onvoorzichtig de verwijdering van die toestellen te eisen. Ook daar kwam Chroestsjov echter aan tegemoet, en daarom werd de blokkade op 20 november opgeheven. Op 6 december werd de laatste bommenwerper verscheept. In april 1963 werd aan de officieuze eis van de verwijdering van de NAVO-raketten uit Turkije tegemoetgekomen.” (TJ)

Epiloog


“Waarom werd daar dan zo geheimzinnig over gedaan? Waarom bleven McNamara, Bundy, Rusk (minister Buitenlandse Zaken/jc) en al die anderen in de jaren daarna steeds maar tegen het Congres liegen dat er geen overeenkomst was afgesloten (waarmee ze Kennedy en passant als opvallend onredelijk en weerbaristig afschilderden)? Dat deden ze enerzijds om de gevoeligheden van hun bondgenoten te beschermen, en anderzijds om het imago van JFK en het beeld van de totale overwinning in stand te houden. En als we Anatoly Dobrynin mogen geloven gebeurde dat ook om de toekomstige presidentiële ambities van Kennedy’s broer te beschermen. ‘In kleine kring had Robert Kennedy wel eens losgelaten dat hij heel misschien ooit ook nog een keer wilde proberen om president te worden, en de vooruitzichten in die richting zouden een flinke knauw krijgen als de geheime overeenkomst over de raketten in Turkije zou uitkomen.’ Het geheim werd pas in het begin van de jaren tachtig, toen George Ball (gewezen minister en ambassadeur bij de VN/jc) en anderen er in hun memoires naar verwezen, ontsluierd. Het is opvallend dat de leiding in de Sovjet-Unie, die er toch alle belang bij had om de zaak bekend te maken, nooit tot openbaarmaking is overgegaan.” (TJ)

Epiloog II


Tot slot nog een Europese stem met enig gezag in de zaak. De voormalige Britse diplomaat Sir William Hayter, lange tijd Brits ambassadeur in Moskou, schrijft quasi terloops over de Cubacrisis in zijn boek ‘Rusland en de wereld’, uit 1970 – minder dan tien jaar na de feiten:
“Pas na de Cubaanse crisis beseften beide partijen de omvang van de gevaren die hun confrontatie zo helder belicht had. Toen begon dan ook de befaamde ‘ontspanning’ die ook het verdrag van 1963 tot stopzetting van atoomproeven in de dampkring omvatte. De personen die toen aan het hoofd van beide staten stonden, bevorderden dit proces. De regering-Kennedy was diep onder de indruk geweest van de alarmerende crisis in 1962, terwijl Chroestsjovs specialiteit, ‘goulash-communisme’ met een minimale hoeveelheid ideologie, een waarlijk vreedzame coëxistentie met het Amerikaanse kapitalisme scheen toe te laten. Chroestsjov zelf schijnt inderdaad, zij het bij tussenpozen, gewerkt te hebben in de richting van een dergelijke modus vivendi. Maar het feit dat Kennedy en Chroestsjov achtereenvolgens van het toneel verdwenen, maakte aan deze fase een einde.”

Wij kennen intussen de afloop van de Koude Oorlog – voor zover die afgelopen is. Of staat de wereld nog steeds, zoals toen, op het punt om een Grote Sprong Voorwaarts te maken vanaf de rand van de afgrond? L’histoire se répète? Jamais. (jc)

De enige overlevende hoofdrolspeler

LECTUUR

* Tony Judt, De vergeten twintigste eeuw, Nieuwe wereldgeschiedenis, Uitgeverij Contact, 2008

* Tim Weiner, Een spoor van vernieling, De geschiedenis van de CIA, De Bezige Bij, 2007

* Yvan Vanden Berghe, De Koude Oorlog 1917-1991, Acco, 2002

* Sir William Hayter, Rusland en de wereld, Het Spectrum, 1971

* Ernest May en Philip Zelikow, The Kennedy Tapes:Inside the White House during the Cuban Missile Crisis, Harvard University Press, 1997

http://www.dewereldmorgen.be/artikels/2012/10/19/wat-50-jaar-rakettencrisis-cuba-zegt-over-de-media-vandaag

http://www.standaard.be/artikel/detail.aspx?artikelid=DMF20121018_00339972

Entry filed under: boeken, Centraal Amerika, Ekonomie, links, oorlog, VS. Tags: , , , , , , , .

2.0 NIEUWS-SPRAAK RECHTKRABBELEN NA SANDY

1 reactie Add your own

  • 1. Adrien Verlee  |  oktober 30, 2012 om 1:13 pm

    Proficiat, om dit mooi (terug) in het geheugen te brengen.

    Het laat ook zien hoe het leven bepaald wordt van allerlei mensen, zonder dat zij zelfs formele invloed hebben op het beleid.

    Stel je voor dat zo’n situatie met iemand als Bush jr. en dat andere sujet, die Gorbatsjov afzette in de toenmalige USSR (zijn naam ontsnapt mij nu).

    Het laat zien dat er een begin nodig is, van anders te gaan denken over democratie.
    Het huidige model stamt van 1789, volgens de toen heersende technische en productieve mogelijkheden.

    Vele politici maken vandaag van politiek: politiek illusionisme, bij middel van die democratische structuur. Om het debat te ontwijken waarover het werkelijk zou moeten gaan.

    Misschien dat het helpen zou, als men er toe komen kan tot het opzetten van een strikt mandaat van uit de bevolking. Nu kiest men via een partij voor X, en krijgt men naderhand Y terug.

    En zie maar hoe het gesteld is met de wereld …

    Beantwoorden

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Trackback this post  |  Subscribe to the comments via RSS Feed


Categorieën

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Doe mee met 1.205 andere volgers


%d bloggers op de volgende wijze: