CHURCHILL: MYTHE EN REALITEIT

april 8, 2013 at 6:47 pm 1 reactie

_46311101_chruchill_ap

Hij wordt de Grootste Brit Aller Tijden genoemd en soms lijkt het of hij in zijn eentje de oorlog tegen Hitler heeft gewonnen. Maar in recente revisionistische geschiedschrijving komt Winston Churchill naar voren als een incompetente bullebak, die door zijn blunders en eigengereidheid de oorlog langer heeft laten duren en méér slachtoffers heeft laten maken dan nodig was. Churchill was onwrikbaar in zijn verzet tegen Hitler, maar evenzeer zo tegen de onafhankelijkheid van India en de Britse  kolonies. Zijn palmares als minister en regeringsleider is op zijn zachtst gezegd gemengd en zijn critici noemen hem in hoge mate verantwoordelijk voor de ineenstorting van het imperium en de rampzalige economische toestand na de oorlog.  In Churchill, zijn  magistrale biografie uit 2001, gaat Roy Jenkins de controverse niet uit de weg, maar hij noemt  Churchill één van zijn grootste helden. Nigel Knight, hoofddocent aan het Churchill College in Cambridge, maakt de Churchillmythe met de grond gelijk. De titel van zijn kritische biografie zegt het helemaal: Churchill, The Greatest Briton Unmasked.

winston-churchill

De jonge Churchill zocht militaire glorie en naambekendheid

Winston Spencer Churchill werd in 1874 geboren in een aristocratische Britse familie als één van de nazaten van de hertog van Marlborough. Zijn moeder was Amerikaanse, zijn vader, Randolph een welbespraakt politicus met een korte en controversiële carrière. Na een periode in het koloniale imperiale leger in India en een spectaculaire ontsnapping uit een Zuid-Afrikaans gevangeniskamp gaat Winston net als zijn vader in de politiek. Hij schopt het tot minister in het liberale kabinet Asquith waar hij First Lord of the Admiralty – minister van Marine – wordt.

In 1915  is Churchill de grote promotor van een plan om de oorlog te beëindigen door Turkije, een bondgenoot van de As, met een doorbraak in de Dardanellen uit te schakelen. Het wordt een ongelooflijke ramp en  één van de grootste tragedies van de Eerste Wereldoorlog. In de negen maanden durende gevechten vallen 140000 slachtoffers aan de kant van de geallieerden. De Gallipoli-campagne zal de oorlog alleen maar langer doen aanslepen, geen enkel strategisch doel wordt bereikt. In zijn memoires over de periode  The World Crisis schuift Churchill de verantwoordelijkheid voor de catastrofe op alles en iedereen behalve hemzelf.

gallipoli1915

Kanonnenvoer in de Gallipolicampagne 1915

Gallipoli maakt voor de eerste keer een einde aan Churchills carrière als minister, maar zoals later zal blijken trekt hij uit het debacle geen lessen. Integendeel, “Gallipoli” wordt een patroon in zijn strategisch denken: in plaats van frontaal aan te vallen gelooft hij rotsvast in grote omsingelende bewegingen om de vijand te verzwakken door eerst zijn bondgenoten uit te schakelen. Ondanks het verzet van zijn eigen legerleiding en admiraals herhaalt hij het Gallipoli-experiment in 1940. Dit keer door een mislukte poging om Hitler vóór te zijn en Noorwegen te bezetten. Het resultaat was het omgekeerde van wat Churchill beoogde: de Duitse bezetting van Noorwegen en een bittere nederlaag voor de Britse vloot.

Hetzelfde geloof in de “onrechtstreekse aanval” bracht Churchill in Wereldoorlog II op een aanvaringskoers met de Amerikaanse bondgenoot. Roosevelt en de Amerikaanse generaals zetten vanaf het begin van hun deelname aan de oorlog in op een aanval tegen Duitsland door een landing op de Franse kusten. Churchill geloofde rotsvast in de theorie van de “zachte onderbuik” van de naziheerschappij in Europa. Die ‘zachte onderbuik” was Italië. Maar na de val van Mussolini stuurde Hitler Duitse troepen naar Italië onder leiding van de bekwame generaal Kesselring die de opmars van de geallieerden tot staan bracht. Churchills omsingelingsstrategie was andermaal buitengewoon kostbaar aan mensenlevens en tijd: de landing in Normandië werd uitgesteld en de verwoestende campagne in Italië had nauwelijks een verzwakking van de Nazistrijdkrachten  tot gevolg.

We zullen ons eiland verdedigen, wat het ook zal kosten, we zullen vechten op de stranden, We zullen vechten op de landingsplaatsen, we zullen vechten in de velden en op de straten, we zullen vechten in de heuvels. We zullen ons nooit overgeven. Onsterfelijke woorden van de grote communicator die Churchill was. Na de Duitse inval in Frankrijk in het voorjaar van 1940 stond Groot-Brittannië helemaal alleen in de strijd tegen het Naziregime en Churchills bevlogen toespraken hebben ongetwijfeld de Britse bevolking gesterkt in het verzet tegen wat een overmachtige vijand leek. Maar volgens Nigel Knight was Churchill in hoge mate verantwoordelijk voor de belabberde toestand van de Britse defensie aan de vooravond van de oorlog. Als minister van Financiën vanaf 1925 had hij zwaar gesnoeid in de defensieuitgaven, net  toen de Nazi’s in Duitsland op weg waren naar de macht.

6a00d83451db7969e2014e5fbef3fd970c-800wi

Neville Chamberlain: “Peace for our time”

Na de verschrikkingen van de eerste Wereldoorlog was de bevolking zowel in Groot-Brittannië als in Frankrijk oorlogsmoe en geneigd tot pacifisme. Zelfs na Hitlers aanhechting van Oostenrijk en de inval in Tsjechoslawakije was militaire actie tegen Duitsland niet aan de publieke opinie te verkopen.  Toen Neville Chamberlain na de beruchte ontmoeting met de Führer in Munchen in Londen terugkwam en met het beruchte papiertje zwaaide dat volgens hem “peace with honour, peace for our time” bracht werd hij luid toegejuicht. Churchill was een roepende in de woestijn toen hij die andere gevleugelde woorden uitsprak: “We have sustained a total and unmitigated defeat” en exact voorspelde hoe het Naziregime de rest van Oost-Europa zou opslorpen. Maar  Churchill zat niet in de regering en het is niet duidelijk wat Groot-Brittannië en Frankrijk – zo ze het al eens werden – op dat moment militair tegen Hitler hadden kunnen ondernemen.

pic08churchill2
Churchill in het door Duitse bommen geteisterde Londen

De slag om Groot-Brittannië – The Battle of Britain – was Winston Churchill’s “finest hour.” Met grote persoonlijke moed doorstond hij de verschrikkelijke bombardementen op Londen. Groot-Brittannië stond er alleen voor: Frankrijk was verslagen, Stalin had een pact gesloten met Hitler en de VS waren nog niet in oorlog tegen Japan en Duitsland. Churchills retoriek was van doorslaggevend belang om de “appeasers” – zij die geneigd waren een deal te sluiten met Hitler – de pas af te snijden en de bevolking voor te bereiden op een lange en bittere strijd. Maar later ging hij zich meer en meer met de dagelijkse oorlogsvoering bemoeien tot wanhoop van de generaals en admiraals die zijn wilde strategische en vaak onrealistische en tegenstrijdige plannen moesten uitvoeren. Toen de Amerikanen  in de oorlog betrokken werden zag Churchill met lede ogen hoe hijzelf en Groot-Brittannië steeds meer tot een tweederangsrol werden gereduceerd. Het kwam tot ernstige conflicten met de Amerikaanse generaal Marshall die zo snel mogelijk tot een frontale aanval tegen Duitsland op het continent wilde overgaan. Churchill stond voortdurend op de rem maar werd later toch als de held van de invasie in Normandië gevierd.

Mohandas+Karamchand+Gandhi

Mohandas Karamchand Gandhi

Dezelfde verbetenheid waarmee Churchill tegen Hitler en de Nazis streed legde hij ook aan de dag in zijn verzet tegen de vrijheidsstrijd van India en de Britse kolonies. Voor Mahatma Ghandi had hij niets dan misprijzen: “Het is alarmerend en walgelijk,” zo schreef hij “te zien hoe Meneer Gandhi (…) als een fakir halfnaakt de trappen van het paleis van de Vice-koning bestijgt om als gelijke te onderhandelen met de vertegenwoordiger van de Koning-Keizer.” Churchill kon zich niet verzoenen met de gedachte dat de tijd van het Britse Imperium was afgelopen. Ook dat was een bron van conflicten met zijn “vriend” Franklin Roosevelt.Dat het Groot-Brittannië van voor de oorlog nooit meer zou terugkomen drong pas laat tot Churchill door. In de eerste verkiezingen na de oorlog leed hij een verpletterende nederlaag. Zijn rol was uitgespeeld, al werd hij nog twee keer premier. Zijn falende gezondheidstoestand werd voor het publiek verborgen gehouden. Maar nog één keer kwam hij met zijn retorisch talent in de geschiedenisboeken terecht. De fameuze toespraak in 1946 aan de bescheiden Amerikaanse universiteit van Fulton (de Alma Mater van president Truman) waarin hij de term “Ijzeren Gordijn” lanceerde wordt zowat als het begin van de Koude Oorlog beschouwd. Maar volgens zijn critici was het net Churchill die verantwoordelijk was voor het “Ijzeren Gordijn” door in Jalta Stalin de controle te geven over Oost-Europa in ruil voor de belofte dat Griekenland in de Westerse invloedssfeer zou blijven.

Winston Churchill was een reus van de 20e eeuw. Hij was een man met grote talenten en even grote gebreken.  Met zijn retoriek tilde hij het moreel van de Britten op, maar zijn politieke en militair-strategische keuzes leidden vaak tot catastrofes. Hij beschouwde zichzelf als een strategisch genie, maar dreef met zijn wisselende inzichten en stemmingen de professionele militairen tot vertwijfeling. Ook politiek was hij moeilijk onder één noemer te vatten: als een kameleon verkleurde hij van Conservatief tot Liberaal en daarna weer tot Conservatief. In zijn wereldbeeld was het Britse Imperium eeuwig en de het Britse volk vanzelfsprekend superieur. Roy Jenkins noemt hem “the greatest human being ever to occupy 10 Downing Street.”  Maar het is – ironie van de geschiedenis – aan Hitler te danken dat Churchill in onze herinnering zulke mythische proporties heeft aangenomen. Zonder Hitler, zo schrijft Nigel Knight, zou Churchill nooit minister van de Marine, laat staan premier zijn geworden. Hij zou, net als zijn vader in de eeuw daarvóór, zijn carrière in 1929 hebben beëindigd als minister van Financiën. Maar dat is natuurlijk wijsheid achteraf. Hoe de geschiedenis er zonder Hitler en zonder Churchill zou hebben uitgezien kan geen mens zeggen.

Johan Depoortere

Churchill

Roy Jenkins

Macmillan 2001

Churchill, The Greatest Briton Unmasked.

Nigel Knight

David & Charles 2008

 The Rise and Fall of the Third Reich

Willian L. Shirer

Rosettabooks, NY 2011

http://www.guardian.co.uk/books/2001/oct/14/biography.politicalbooks

http://news.bbc.co.uk/today/hi/today/newsid_8234000/8234106.stm

Entry filed under: boeken, Europa, Geschiedenis, Groot Brittannië, oorlog. Tags: , , , , , , , , , , , , , .

ONDER PROFESSOREN: SLUIERS IN DE AANSLAG! DAT ZINKEND GEVOEL (1)

1 reactie Add your own

  • 1. jefc  |  april 9, 2013 om 11:22 am

    Een paar randbemerkingen bij dit boeiende stuk – waaruit ten overvloede blijkt dat geschiedschrijving een kwestie van keuzes is.
    1/ ‘Zijn critici stellen hem in hoge mate verantwoordelijk voor de ineenstorting van het Britse Imperium.’ Dat zou ik op zijn +conto schrijven, ook als het niet C’s bedoeling was de ondergang van het imperium te bewerken.
    2/ In vredestijd (1911) heeft hij de werkloosheidsverzekering ingevoerd. Wanneer was dat ook weer bij ons?
    3/ Bij de eerste verkiezingen na het einde van WOII (1945) werd hij samen met zijn partij door de kiezer van de kaart geveegd. Zo’n heldhaftig imago moet hij dan toch niet hebben gehad bij de doorsnee-Brit?
    4/ In 1953 kreeg hij de Nobelprijs. Niet voor de Vrede, zoals hij wellicht had gehoopt, maar voor de literatuur. Daarmee werd erkend dat zijn oorlogsmemoires (6 delen) goed geformuleerde verzinsels waren.
    Na Jenkins en Knight is er kennelijk nog plaats voor een nieuwe biografie? (jc)

    Beantwoorden

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Trackback this post  |  Subscribe to the comments via RSS Feed


Categorieën

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Doe mee met 1.204 andere volgers


%d bloggers op de volgende wijze: