VAKANTIETIP: LIDICE (Tsjechië)

juli 23, 2013 at 7:09 am 2 reacties

Lidice 4

 

door Walter Zinzen

 

 

Wat hadden de nazi’s toch met 10 juni ?

Op 10 juni 1944 vermoordden SS-troepen in het Griekse plaatsje Distomo 218 mannen, vrouwen en kinderen.

Op exact dezelfde dag, 10 juni 1944 dus, richtten SS-troepen een bloedbad aan in het Franse dorp Oradour-sur-Glane. 642 mensen werden omgebracht.

Twee jaar eerder, op 10 juni 1942, werd in Tsjechië het dorp Lidice met de grond gelijk gemaakt en de bevolking uitgeroeid. 192 mannen, 60 vrouwen en 88 kinderen werden afgeslacht.

In de drie gevallen ging het om wraakacties. In Griekenland had het verzet een Duits legerkonvooi in een hinderlaag gelokt , waarbij 40 Duitse soldaten omgekomen waren. In Frankrijk had het verzet op  9 juni een hoog geplaatst SS-officier gevangen genomen, Sturmbannführer Helmut Kämpfe , en hem de dag nadien geëxecuteerd. Zijn vriend, SS-Sturmbannführer Adolf Diekmann,  trok daarop met zijn manschappen naar Oradour maar heeft nooit gezegd waarom . Dacht hij zijn vriend terug te vinden in Oradour? Tot op de dag van vandaag is niet honderd procent  duidelijk wat precies de aanleiding was voor de massamoord.

 

Van de drie “tien juni’s” lijkt me die van Lidice de meest interessante, als dit woord tenminste gebruikt mag worden, en wel om velerlei redenen. Vooreerst hebben de nazi’s zelf bekendheid gegeven aan hun misdaad, in tegenstelling tot de tientallen andere uitroeiingspogingen die ze in zowat heel bezet Europa hebben uitgevoerd. Ze waren trots op wat ze gedaan hadden. Hitler zelf had bevolen dat Lidice niet alleen van de aardbodem moest verdwijnen maar ook uit het geheugen moest worden gewist. Het tegendeel was waar : Lidice werd een begrip in de propaganda van de geallieerden.

Mijnwerkers in Birmingham hielden een inzameling voor de heropbouw van Lidice onder de slogan “Lidice zal leven!”. Steden in de VS en Groot-Brittanië werden herdoopt in Lidice. Hetzelfde gebeurde met straten en pleinen in tal van Latijns-Amerikaanse landen. Op de  bommen die de geallieerden op Duitse doelen dropten  stond de naam Lidice geverfd. Net zoals op de geschutskoepels van de Russische tanks. Maar de reden waarom Lidice écht ‘interessant’ genoemd kan worden is dat het een reactie was op de eerste ferme klap die de nazi’s kregen toegediend door een verzetsbeweging. Op 27 mei 1942 hadden twee Tsjechoslovaakse parachutisten,die daarvoor speciaal uit Londen waren overgekomen , een aanslag gepleegd op Reinhard Heydrich, die met een stalen vuist over Tsjechië regeerde. Acht dagen later (op 4 juni) was hij aan zijn verwondingen bezweken.

Wat de zaak evenwel nog interessanter maakt is dat de inwoners van Lidice niets, maar dan ook helemaal niets met die aanslag te maken hadden. Laten we daarom beginnen met een bezoek aan het Lidice van vandaag.

 

Reinhard Heydrich

Reinhard Heydrich

 

 

De represaille

Wie het dorp binnenrijdt komt aan een tweesprong. Rechts gaat het naar het nieuwe Lidice, een slaperige en vreedzame nederzetting met een kunstgalerij als enig verzetje. Links gaat het naar de plek waar ooit het oude Lidice stond. Ook hier is het vredig en rustig. Waar voor die verschrikkelijke 10 juni boerderijen en huizen stonden, strekt zich nu een enorme glooiende, groene vlakte uit. Letterlijk geen steen op de andere hebben de nazi’s achter gelaten. Alleen van de boerderij waar de mannen gefusilleerd werden rest nog een fundament van de schuurmuur. Tegen die muur werden ze in rijen van vijf neergeschoten. De jongste was 15, de oudste 84. Achter hen waren matrassen geplaatst om te voorkomen dat de kogels terugsprongen en zo de moordenaars zouden raken.

 

Executeerders Schutzpolizei laten zich gewillig fotograferen

Executeerders Schutzpolizei laten zich gewillig fotograferen


De macabere taak werd uitgevoerd door een eenheid van de Schutzpolizei , de ‘gewone’ politie, die speciaal uit Halle an der Saale was gehaald, de geboorteplaats van Heydrich. Ieder slachtoffer werd beschoten door twee Polizisten : één mikte op de rechterkant, de andere op de linker. Nadien gaf een derde het genadeschot : een kogel door het hoofd.

De lijken werden niet opgeruimd. Het executiepeloton ging voor iedere nieuwe rij een paar passen achteruit. Niet alle mannen waren die nacht aanwezig in het dorp. 19 arbeiders  werkten in de nachtploeg van een mijn in de buurt. Toen ze ’s ochtends terugkwamen vonden ze de nog warme lijken van hun vaders, zonen, vrienden , buren. Ze werden op hun beurt onmiddellijk ter dood gebracht.

 

Schuurmuur met Matrassen (en doden)

Schuurmuur met Matrassen (en doden)

 

Vrouwen en kinderen werden opgesloten in de school. De plaats is herkenbaar aan een paar lijnen op de grond. De vrouwen werden afgevoerd naar het concentratiekamp Ravensbrück, waar de meesten omkwamen. De kinderen werden vergast in vrachtwagens. Het toeval wil dat een week voor de Duitse inval de jaarlijkse schoolfoto was genomen. Ze is te zien in het museum dat aan de ingang van de herdenkingssite staat. 88 kinderen tussen 6 en 12 jaar kijken samen met hun hoofdonderwijzer hoopvol in de camera. De foto inspireerde een Tsjechische kunstenares tot een pakkend monument dat de kinderen weer tot leven lijkt te wekken en al van ver te zien is bij het betreden van de weide.  

Sommige kinderen zijn aan de dood ontsnapt : als ze blauwe ogen hadden of er anderszins Arisch uitzagen werden ze ondergebracht bij Duitse gezinnen om gegermaniseerd te worden. Na de oorlog zijn ze naar Tsjechië teruggekeerd. Ze moesten hun moedertaal opnieuw leren want ze spraken alleen maar Duits. Nu zijn het oudjes die bevend en met tranen in de ogen hun verhaal doen in video-opnames die in het museum te bekijken zijn.

Maar nog was de wraak der nazi’s niet gekoeld.

Na de executie van de levenden waren de doden aan de beurt. De graven op het kerkhof werden open gewoeld, de resten van de overledenen verbrand. De boomgaarden werden omgehakt, de gebouwen in brand gestoken. Bulldozers vernietigden zelfs de ruïnes. Over de aarde werd zout gestrooid om er zeker van te zijn dat niets meer zou ontkiemen.

Zestien dagen na Lidice ,  op 26 juni,  onderging het gehucht Lezaki (acht huizen en een molen) hetzelfde lot. En nog steeds waren de daders van de aanslag op Heydrich niet gevonden. De knulligheid van de opsporing wordt alleen geëvenaard door de knulligheid van de aanslag zelf. Maar met welke gevolgen.

 

Uit de Tsjechische film Lidice (2011)

Uit de Tsjechische film Lidice (2011)

De aanslag

 Ze waren met zijn drieën : Gabcik, Kubis en Valcik. De eerste twee moesten de aanslag uitvoeren, Valcik op de uitkijk staan. Op die 27° mei hadden ze post gevat in de bocht van een brede laan in Praag, waar Heydrich alle dagen stipt op hetzelfde uur voorbijkwam in een Mercedes cabriolet zonder lijfwachten of militaire begeleiding. Alle dagen , maar niet op 27 mei. Toen was hij anderhalf uur later. De parachutisten stonden op het punt onverrichter zake af te druipen , toen Valcik alsnog het afgesproken teken gaf dat hun doelwit in aantocht was. Net op dat moment kwam uit de andere richting een tram vol burgers aangereden. De mannen aarzelden : mogen we het risico lopen onschuldige slachtoffers te maken? Kubis grijpt toch zijn geweer en richt het op Heydrich : het weigert dienst. Gabcik pakt een bom en gooit ze naar de auto. Hij mikt op de achterbank, waar Heydrich zit, maar ze komt neer op de voorbank, naast de chauffeur. De Mercedes wordt de lucht in gegooid maar komt weer op zijn wielen terecht.

Heydrich is gewond maar wankelt toch uit de auto en vuurt op zijn belagers. Die ontkomen : de ene op een fiets, de andere te voet. Hij laat de damesfiets, waarmee hij gekomen is, achter. Het registratienummer staat er nog op. In  het ziekenhuis wordt Heydrich verzorgd door Duitse artsen. Zijn wonden zijn niet levensbedreigend. Toch overlijdt hij . Aan bloedvergiftiging. De Mercedes zetel waarop hij zat was gevuld met paardenhaar en door de ontploffing open gescheurd. Dat paardenhaar is via de wonden in zijn lichaam terecht gekomen. Mochten de nazi’s over penicilline beschikt hebben, dan zou Heydrich  zich in hoogsteigen persoon hebben kunnen wreken op de Untermenschen die hem naar het leven hadden gestaan.

De Gestapo , die dacht dat het Tsjechische verzet zo goed als uitgeschakeld was (reden waarom Heydrich geen veiligheidsagenten inzette voor zijn verplaatsingen en hij in een open, ongepantserde auto reed) zat met de handen in het haar. De achtergelaten damesfiets leidde de Gestapo wel naar een verzetsstrijdster maar ook zij wist niet waar de twee parachutisten zich verborgen hielden.  Ze bekocht haar onwetendheid uiteraard met de dood.

De achtergrond

Blijft de vraag : waarom Lidice?

Het antwoord ligt in een onderschept liefdesbriefje aan een fabrieksarbeidster. Het is geschreven door een jonge man uit Lidice en staat op  pagina 306 van het magistrale boek HhhH (Himmlers hersenen heten Heydrich) van de Franse auteur Laurent Binet. Het gaat als volgt :

Lieve Ania,

Vergeef me dat het zo lang heeft geduurd voor ik je schrijf, maar ik hoop dat je het zult begrijpen, want je weet dat ik veel aan mijn hoofd heb. Wat ik wilde doen, heb ik gedaan. Sinds de fatale dag heb ik in Cabarna geslapen. Het gaat goed met me. Ik kom je deze week opzoeken, en daarna zullen we elkaar nooit meer zien. Milan.

Met wat slechte wil kun je het interpreteren als een code-briefje van een verzetsman. Vast staat dat Kubis en Gabcik Milan niet kenden en dat ook hij nooit iets over hen heeft gehoord. Het enige wat de Duitsers over Lidice vinden is dat twee Tsjechen die bij de RAF dienst hebben genomen van daar afkomstig zijn. Ze zitten op het verkeerde spoor en ze weten het. “Maar de logica van de nazi’s heeft iets ondoorgrondelijks”, schrijft Binet. “Eigenlijk is het doodsimpel : ze staan te trappelen van ongeduld en ze willen bloed zien.” Het vervolg kennen we.

 

Met Lezaky zaten ze dichter bij de waarheid. Daar had zich een verzetsman met een radiozender geïnstalleerd, die contact moest houden met het commando in Londen, waar vandaan de twee parachutisten hun instructies kregen. Maar de parachutisten zelf zaten er niet. Die vonden de Duitsers pas een paar maanden later in een kerk waar ze zich verschanst hadden. Hun schuilplaats was verraden door een verzetsman die, om zijn eigen hachje te redden , naar de collaboratie was overgelopen. De twee parachutisten pleegden zelfmoord voor de nazi’s ze konden arresteren. Hun verrader werd na de oorlog opgehangen.

 

Als je in Lidice rondloopt en de omvang van de gruwel slechts moeizaam tot je doordringt,  vraag je je onwillekeurig af waarom Heydrich niet alleen voor de Tsjechen maar ook voor de geallieerden  zo’n gewild doelwit was. Een deel van het antwoord vind je in Lidice zelf. In het museum worden de klok rond filmfragmenten over en met Heydrich vertoond. Het is als het ware een beeldbiografie.

De oernazi

Reinhard Heydrich was één van de machtigste mannen van het nazi-regime:  als SS-Obergruppenführer was hij  de rechterhand van Himmler, de Reichsführer – SS . Tevens was hij hoofd van de Gestapo en het Reichssicherheitshauptamt, waarin alle geheime diensten waren samengevoegd. Op 20 januari 1942 presideerde hij de zgn. Wannsee-conferentie , waar hij gedetailleerde plannen voor de uitroeiing van de joden voorlegde. Hij wordt dan ook de architect van de Holocaust genoemd. Zijn trouwe dienaar Eichmann notuleerde alles vlijtig. Zijn verslag is , in originele versie, vandaag de dag na te lezen in de villa aan de Wannsee (een meer even buiten Berlijn), waar de conferentie plaats had. Een paar maanden later stuurde Hitler Heydrich als “Protektor” (letterlijk ‘beschermer’) naar Tsjechië om er “orde op zaken te stellen”. Dat deed hij zo voortreffelijk dat hij in de herinnering voortleeft als “de beul van Praag” of “het blonde beest”.

Villa aan de Wannsee in Berlijn waar tot de Holocaust beslist werd

Villa aan de Wannsee in Berlijn waar tot de Holocaust beslist werd


De Duitsers waren Tsjechoslovakije binnen gevallen in 1939, het voorspel tot  de Tweede Wereldoorlog. Ze splitsten het land in twee delen. Slovakije werd een zgn. onafhankelijke vazalstaat van de nazi’s. Tsjechië werd bezet en kreeg het statuut van protectoraat  onder de naam Bohemen en Moravië. Het werd ingelijfd bij het Groot-Duitse rijk. Het was de opdracht van Heydrich om de Tsjechen te germaniseren . Op een filmfragment is een toespraak te zien waarin hij letterlijk zegt dat wie zich tegen deze germanisering verzet, “uitgeroeid” zou worden. Het jaagt je , 71 jaar later, nog steeds de koude rillingen over de rug.

Zijn optreden was dan ook meedogenloos, massa-executies waren dagelijkse kost.  Hitler dacht eraan hem naar Frankrijk te sturen om daar zijn kunstjes nog eens over te doen en er het verzet “uit te roeien”. Dat was voor de geallieerden het motief om hem te laten verdwijnen.

 

Een maand na de dood van Heydrich start het programma om alle joden in Polen uit te roeien. In een goed jaar tijd worden meer dan twee miljoen joden en bijna vijftigduizend Roma omgebracht. Codenaam van het programma : Aktion Reinhard. Binet noemt het het beste eerbewijs van de nazi’s aan de nagedachtenis van Heydrich.

 

 

Postscriptum

Een week of twee na ons bezoek aan Lidice waren we in Berlijn, de voormalige Rijkshoofdstad. Ze staat vol zuilen met foto’s van slachtoffers van het nazi-regime : joden, Roma, Sinti, homo’s, gehandicapten, communisten, schrijvers, kunstenaars, wetenschapsmensen, academici , zakenlieden, arbeiders en immigranten uit Oost-Europa. “Vernietiging van de diversiteit” in Berlijn noemt het stadsbestuur dat, waarmee tegelijk het thema voor het jaar 2013 wordt aangegeven. Het is immers 80 jaar geleden dat Hitler aan de macht kwam en 75 dat de pogrom plaats vond , die de Holocaust inluidde.

Op de officiële website van Berlijn wordt dat themajaar als volgt gemotiveerd :

“Berlijn is trots op de culturele diversiteit die het heeft terug gevonden. We commemoreren de historische diversiteit die door het Nationaal Socialistisch regime was vernield in de wetenschap dat openheid, verdraagzaamheid en pluralisme waarden zijn die onze samenleving tegelijk moet beschermen en steeds opnieuw bewust moet opbouwen.”

Van dit nieuwe Duitsland houd ik. Maar hoe ditzelfde Duitsland is kunnen vervallen in de Heydrich-barbarij en nadien in iets meer dan een halve eeuw is uitgegroeid tot een model-democratie : begrijpen zal ik het wel nooit.

 

Bronnen :

*Heel wat gegevens heb ik ontleend aan  het al genoemde “HhhH, Himmlers hersenen heten Heydrich”, een roman (!) van Laurent Binet, Meulenhoff  2009.

*Voor een volledige biografie verwijs ik naar Robert Gerwarth, “Hitlers beul. Leven en dood van Reinhard Heydrich 1904-1942”, Balans 2012.

Lidice 10
Lidice 8
Lidice 7
Lidice 9
(Details uit ‘De Kindergroep’ – foto’s Kris Smet)

Entry filed under: Europa, Geschiedenis, oorlog, Samenleving. Tags: , , , , , , .

JULIEN LAHAUT HAD GELIJK. LEVE DE REPUBLIEK. Een debat in Gent

2 reacties Add your own

  • 1. Gie van den Berghe  |  juli 23, 2013 om 11:32 am

    Belangrijk hieraan herinnerd te worden, dank dus aan Walter Zinzen voor deze bijdrage.

    Jammer dat deze wraakacties nogal eenzijdig en deels fout aan de Endlösung der Judenfrage (de eindoplossing van de Joodse kwestie, of het Joodse probleem) wordt gekoppeld, een Endlösung (de daderterm) die ook hier met de ondertussen ingeburgerde slachtofferterm Holocaust (qua oorsprong en etymologie een religieus begrip: totaal brandoffer!).

    De drie in het artikel vermelde gruwelijke wraakacties van Duitsers tijdens WO-II, hebben zo goed als niks vandoen met die Endlösung. Alleen Lidice kan eraan gekoppeld worden omdat het om een vergeldingsactie gaat tegen Heydrich die inderdaad nauw betrokken was bij de planning van de jodenuitroeiing.
    Onjuist is ook dat de ‘Holocaust’ 75 jaar geleden zou begonnen of in gang gezet zijn. De Reichskristalnacht of novemberpogrom (1938) was gruwelijk genoeg maar geenszins het begin van de grootschalige uitroeiing of genocide. Het was integendeel nog een (laatste) poging om de wereld onder druk te zetten om hun grenzen te openen voor meer Joden uit Duitsland en ondertussen door de Duitsers bezet gebied. Daarom werden toen twintig- tot dertigduizend in concentratiekampen opgesloten, de eerste keer dat Joden als Joden daarin terechtkwamen (als verzetsstrijder, socialist of communist, moesten ze er zoals anderen er al eerder aan ‘geloven’). De meesten werden na een jaar of zo vrijgelaten om dan later, eens tot uitroeiing was beslist in de 2de helft van 1941, terug opgepakt te worden (als ze niet geëmigreerd, gevlucht of ondergedoken waren) en doorgaans uitgeroeid werden, al dan niet nadat hun laatste arbeidskracht was uitgebuit.

    (Op de conferentie van Evian in juni 1938 – het jaar van de Reichskristalnacht – hadden tientallen beschaafde naties beslist dat ze hun grenzen niet verder wilden opstellen voor de gediscrimineerde en vervolgde Joden)

    De Endlösung werd ook niet beslist op de Wannseeconferentie (die eigenlijk voor december 1941 was gepland maar werd uitgesteld omdat ook de VS ten oorlog trok). Op de Wannseeconferentie werd de voordien geplande Endlösung der Juden (eigenlijk der Europese Joden), een genocide die al door Einsatzgruppen in de Sovjet-Unie en in kampen als Belzec en Chelmno enkele maanden bezig was.

    Goed dat dit alles herinnerd wordt. Jammer dat het voor het grote publiek (ofte de collectieve herinnering) vooral in slachtoffertermen gebeurt, het daderperspectief (en motief) weinig of niet aan bod komt (want alleen dan kan men herhaling proberen te voorkomen).

    De gestereotypeerde Holocaust (almaar verder terug geprojecteerd in het nazi-verleden) verdringt steeds meer het lot en leed van ontelbare vooral niet-Joodse verzetsstrijders, politieke tegenstanders en andere gevangenencategorieën in de concentratiekampen, vele jaren voor ook de Joden erin werden opgesloten en lang voor er sprake was van uitroeiingskampen (voor vooral Joden, Roma en Sinti, Polen en talloze Russische krijgsgevangen). Toen ik hier in 1996 op wees (het jaar na de 50ste verjaardag van het einde van WO-II, een verjaardag die almaar meer in het teken begon te staan van de ‘Holocaust’, het jaar ook dat in veel landen negationisme strafbaar werd gesteld) in ‘Rekenkunde van het leed’, kreeg ik een strijdbaar deel van de Joodse gemeenschap in Vlaanderen over mij heen en werd ik in Joodse middens persona non grata, een toestand die onverminderd voortduurt (www.serendib.be/artikels/rekenkundevanhetleed.htm).

    Beantwoorden
  • 2. lvfrnssn2  |  juli 30, 2013 om 8:51 am

    De film ‘Hangmen also die’ waaraan Bertolt Brecht meewerkte gaat precies over de moord op Heydrich en de zoektocht naar de daders. In de film zit o.a. het fameuze ‘Lidice-lied’, met een tekst van Brecht op de melodie van het in die jaren bekende ‘Kominternlied’ van Hanns Eisler.

    Beantwoorden

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Trackback this post  |  Subscribe to the comments via RSS Feed


Categorieën

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Doe mee met 1.204 andere volgers


%d bloggers op de volgende wijze: