HET MYSTERIE VAN HET DOODGEWONE

september 29, 2013 at 6:34 am Plaats een reactie

Magritte, RenéMAGRITTE IN HET MOMA

Tom Ronse

(Een kortere versie van dit artikel verscheen zaterdag in De Morgen)

Wat de Magritte-tentoonstelling die zaterdag opende in het New Yorkse MoMA anders maakt, is dat ze inzoomt op een relatief korte periode uit de carrière van de Belgische surrealist: de doorbraakjaren, van 1926 tot 1938. Het was toen dat Magritte zijn eigen stijl en vocabularium ontwikkelde die van hem een van de invloedrijkste kunstenaars van de 20ste eeuw  zouden maken. Methodisch en bedachtzaam ontwierp hij strategieen om het vertrouwde bevreemdend te maken; om, zoals hij het uitdrukte, “alledaagse objecten te doen schreeuwen”.

De tentoonstelling die loopt tot 12 januari, omvat ruim 80 schilderijen, collages en objecten. Ze begint met werken die Magritte schilderde voor zijn eerste solo-expositie in 1927 in galerij Le Centaure op de Brusselse Louizalaan. Als eindpunt neemt ze de speech die Magritte in 1938 gaf over zijn werk in het Antwerpse museum van Schone Kunsten. In de drie daarop volgende decennia zou hij nog vele onvergetelijke beelden schilderen. Maar  van zijn in 1926-1938  ontwikkelde methode week hij niet meer af, tenzij in zijn minder geslaagde “période vache”, toen hij van zijn eigen stijl vacantie nam.

Voor 1926 was Magritte op zoek naar zijn eigen stem.  Hij experimenteerde met verschillende stijlen, neigde naar post-kubisme, was beinvloed door Victor Servranckx.  Zijn kijk op de schilderkunst veranderde radicaal toen hij werk van de Italiaanse surrealist De Chirico zag. In “La ligne de vie”, zijn speech in Antwerpen, vermeldde hij nog een andere diepe invloed: een niet-gebeurtenis in een Brussels café. In een contemplatieve trance staarde hij daar lang naar het lijstwerk van een deur. Het leek hem dat dit ordinaire object een mysterieus leven bezat dat zich aan hem openbaarde. Hij nam zich voor om voortaan realistisch te schilderen, om het mysterieuze van het alledaagse tot leven te brengen. Daarom gebruikte hij een vlakke, academische stijl zonder kleurenpracht of formalistische bravoure. Bewust koos hij voor een techniek en een palet die de aandacht niet afleiden van het mysterieuze beeld.

Magritte, Rene De chronologisch opgebouwde tentoonstelling opent met een serie werken uit Magritte’s eerste solo-show.  Men herkent meteen enkele vaste Magritte-motieven: de burgerman met de bolhoed, de theatergordijnen, de mysterieuze klokjes, de biomorphische gedaanten. Het eerste wat de bezoeker ziet is een groot doek getiteld “L’assassin menacé”. Het toont een kamer met daarin het naakte lijk van een vrouw en een man die naar een grammofoon luistert. Aan elke kant staat een man, verscholen achter een muur, klaar om de moordenaar aan te vallen. Achter een balkon kijken drie heren toe. Niemand vertoont enige emotie. Wat het tafereel zo vreemd maakt is dat de personages bevroren lijken, alsof de   tijd lijkt stil te staan. De stilte is oorverdovend.

Magritte, Rene De tentoonstelling lanceerde Magritte’s carrière en vestigde zijn reputatie als surrealist. Zijn houding tegenover de surrealistische beweging was ambivalent. Hij wou erbij horen en verhuisde daarom naar Parijs dat toen hét centrum van het surrealisme was. Tegelijk voelde hij er zich een buitenstaander. Niet toevallig vestigde hij zich niet in de stad zelf maar in de voorstad  Le Perreux-sur-Marne. Hij woonde er minder dan drie jaar maar het was de meest productieve periode uit zijn leven. In 1928 alleen al maakte hij meer dan 100 schilderijen, waaronder sommige van zijn meest iconische werken. Zoals “Les amants”, waarin de hoofden van kussende minnaars verborgen blijven achter doeken. Verbergen werd een van zijn vaste methoden om het mysterieuze te onthullen. In datzelfde jaar schilderde hij ook zijn bekendste “woord-schilderijen”, waaronder “La trahison des images”, een afbeelding van een pijp met daaronder de woorden: “ceci n’est pas une pipe”. “De taal van elke dag legt ingebeelde grenzen op aan de verbeelding”, zei Magritte in “La ligne de la vie”. Die grenzen wou hij opblazen. Een andere vondst uit zijn Franse periode waren de “toiles découpés”. Hij sneed doeken in stukken die hij apart inkaderde. Met deze en andere methoden stelde hij het geijkte gebruik van woorden en beelden systematisch in vraag.

magritte_treacheryofimages Geleidelijk aan voelde Magritte zich meer thuis bij de surrealisten. Zo werd hij bevriend met Salvador Dali die hem uitnodigde in zijn buitenverblijf aan de Costa Brava. Daar schilderde hij “Le temps menaçant”, een werk waarin Dali’s invloed merkbaar is. Omgekeerd werd Dali ook door Magritte beinvloed. Toch waren er onder de surrealisten geen grotere tegenpolen. In 1930 keerde Magritte terug naar Brussel waar hij tot het einde van zijn leven zou blijven wonen. Een reden voor zijn vertrek was de instorting van de kunstmarkt na de krach van 1929 die zijn hoop om in Parijs te exposeren de grond inboorde. Een andere was een dom incident dat tot een breuk leidde met  André Breton, de “paus” van de surrealisten. Met zijn collega in Rome had Breton gemeen dat hij zich onfeilbaar waande. Op een bijeenkomst eiste hij dat Georgette, Magritte’s vrouw, het kruisje dat ze droeg zou verwijderen. Georgette protesteerde dat het een erfstuk van haar grootmoeder was maar Breton hield voet bij stuk, waarop de Magrittes boos vertrokken. Pas jaren later werden de plooien glad gestreken.

clairvoyance De tentoonstelling in het Moma toont een mooie selectie uit Magritte’s Franse periode. De rest van de show benadrukt de doorbraken die Magritte in de volgende jaren realiseerde. Zoals “Les affinités électives”, een schilderij van een ei in een vogelkooi, een idee dat hij verder uitwerkte  in “La clairvoyance”, waarin een schilder een vogel schildert met een ei als model. “Het object is een prisma”, aldus Magritte, “waardoor we niet alleen vervreemding kunnen zien maar ook de mogelijkheid tot een nieuwe relatie met de werkelijkheid”.  Andere nieuwe vondsten waren het gebruik van trompe l’oeil-effecten om de grens tussen werkelijkheid en afbeelding in vraag te stellen zoals in “La condition humaine”, “valse portretten” zoals  “La réproduction interdite” waarin een man in een spiegel zijn achterkant ziet, en metamorfosen zoals “Le modèle rouge” waarin schoenen in voeten veranderen en “La durée poignardée” waarin een stoomtrein verschijnt waar men een stoofpijp verwacht.

magritte_nottobereproduced

Zijn methode, kort geparafraseerd, kwam hier op neer: hij richtte zijn aandacht op een object, nam het in zich op, luisterde naar hoe het resoneerde in zijn diepste binnenste en zocht dan naar een beeld dat de connectie tussen beiden maakte. Hij noemde zijn vertrekpunt “het probleem” en het beeld dat tot stand kwam “de oplossing”.  Zo was de oplossing voor “schoenen” “Le modèle Rouge” (een beeld waarvan hij verschillende versies maakte). De oplossing voor “regen” waren donkere wolken die over de grond kruipen, terwijl de regen op hen neervalt.

magritte_timetransfixed

Magritte was geen escapist. Integendeel: zijn surrealisme sloot nauw aan bij zijn communistische overtuiging.  In “la ligne de la vie” -een speech die hij begon met: “Mesdames, messieurs, camerades”- verklaarde hij: “surrealisme is revolutionair omdat het medogenloos strijdt tegen al de burgerlijke ideologische waarden die de wereld in afschuwelijke condities houden.” Dit subversieve aspect van zijn kunst is een van de redenen van zijn blijvende populariteit.  De hedendaagse kunst staat in niet geringe mate bij de bescheiden Brusselaar in het krijt.

MAGRITTE: THE MYSTERIE OF THE ORDINARY 1926-1938

Museum of Modern Art, New York. Tot 12 januari. Daarna reist de tentoonstelling naar Chicago en Houston.

Entry filed under: Kunst. Tags: , , .

MET DE EURO NAAR DE VERDOEMENIS GEEN RECLAME MEER IN DIT SALON!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Trackback this post  |  Subscribe to the comments via RSS Feed


Categorieën

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Doe mee met 1.330 andere volgers


%d bloggers liken dit: