CASSANDRA’S REPLIEK

januari 26, 2014 at 10:09 am Plaats een reactie

whatever happens

PANGLOSS IN ‘KNACK’: GELOOF NIET WAT JE ZIET!

door Tom Ronse

Vergeef me als ik een open deur intrap maar het gaat niet goed met deze wereld. Een structurele crisis teistert de globale economie en ze wordt slechts in toom gehouden door aan een nooit gezien tempo nieuw geld en nieuwe schulden te maken. Een kind kan begrijpen dat dit niet kan blijven duren zonder een ineenstorting te veroorzaken. Nog erger is het gevaar dat onze biotoop bedreigt. We weten dat we onze CO2-uitstoot moeten verminderen om een globale catastrofe te voorkomen.  Maar zoals een junkie die niet kan stoppen al beseft hij dat hij eraan krepeert, kunnen we niet ophouden om elk jaar meer CO2 de lucht in te spuiten.

En dit zijn maar enkele van onze zorgen. Als u een van de velen bent die pillen slikt om er ‘snachts niet van wakker te liggen; als u last heeft van stress, depressie of angst: u lijdt niet aan een ingebeelde ziekte. We are in deep shit. De eerste voorwaarde om tot een oplossing te komen, is het probleem erkennen.

Maar precies in zo’n hachelijke tijd onstaat er een behoefte aan mooipraters die de mensen op het hart drukken dat schijn bedriegt, dat het eigenlijk allemaal heel goed gaat. Het archetype van dit soort pluimstrijkers is Pangloss uit Voltaire’s “Candide” (1759!). Welke rampen er ook gebeurden, Pangloss bleef beweren dat “tout est pour le mieux dans le meilleur des mondes“.

Zo’n Pangloss is de jonge Nederlandse historicus Rutger Bregman, auteur van “De geschiedenis van de vooruitgang”. Hij pende het cover-artikel van Knack vorige week, getiteld: “Het gaat steeds beter met België en de wereld – De stille triomfen van de vooruitgang”. Daarin schrijft Bregman: “Ik denk dat de cijfers, grafieken en tabellen in een duidelijke richting wijzen. Dat onze ‘crisis’ weinig meer is dan een zuchtje in de wervelwind van vooruitgang. En dat we nu al rijker, gezonder, slimmer en vredelievender zijn dan ooit”. En in zijn editoriaal beaamt Hubert Van Humbeeck: “en dat is helemaal waar”. Oef, wat een opluchting. De keizer heeft wel degelijk mooie kleren aan, alleen de dommen onder ons kunnen die niet zien.

De titel eronder is al even geloofwaardig.

De titel eronder is al even geloofwaardig.

Zijn er verzachtende omstandigheden voor dit soort onzin? Men zou kunnen aanvoeren dat  Rutger Bregmans Pangloss een welkom tegengewicht is voor Cassandra’s zoals Tom Ronse (niet dat die in de mainstream pers aan het woord komen).  Maar vergeet niet dat Cassandra gelijk had.  Door haar waarschuwingen in de wind te slaan, graafden de Trojanen hun eigen graf. Pangloss daarentegen weefde een sprookje om zijn publiek gerust te stellen. “Alles gaat de goede kant uit”, zo zou hij de Trojanen hebben gesust, “de grafieken tonen dat het oorlogsgeweld scherp is gedaald”. Voor zo’n wijsheden werd Pangloss goed betaald. Panglosserij is nog steeds een veelbelovend carrièrepad voor jonge academici met ambitie.

Vaarwel honger?

Bregman heeft de kleren van de keizer kunstig gewoven, met veel cijfers, grafieken en tabellen. Maar bij nader toezien blijken die vaak doorzichtig misleidend.

Zo steunt hij zijn bewering dat de extreme armoede spectaculair is gedaald, van meer dan de helft van de wereldbevolking in 1981 naar één vijfde vandaag, op cijfers van de Wereldbank. Deze door Washington gedomineerde instelling heeft zich gedurende heel die periode uit de naad gewerkt om haar neoliberale recepten overal op te dringen en heeft er dus belang bij om gunstige resultaten voor te leggen. De Wereldbank definieert ‘extreme armoede’ als een inkomen van 1,25 dollar of minder per dag. Dat is een volkomen arbitraire definitie die nergens op steunt. Niemand anders meet armoede aldus. Ze is bovendien absurd: ook met een inkomen dat 2, 3 of zelfs 4 keer zo hoog is, leef je vrijwel overal op deze planeet in extreme armoede. Je hebt niet genoeg om in je primaire noden (eten, onderdak, kleren, gezondheidszorg, scholing) te voorzien.

De grafiek van de Wereldbank geeft wel degelijk een trend aan maar niet een van groeiende welvaart. Ze beschrijft een periode van intense globalisering, waarin de geldeconomie overal binnendrong. Door politieke hervormingen, in naam van de zaligheid van de vrije markt en onder druk van instellingen als de Wereldbank, door de concurrentie van goedkope buitenlandse producten, door de kapitalisering van de landbouw, werd het leven van vele miljoenen kleine boeren ontwricht. Velen onder her vluchtten naar de steden. Slums –sloppenwijken- zijn nu veruit de snelst groeiende vorm van menselijke habitatie. Ook in sloppensteden heb je voor alles geld nodig. Met 1,25 dollar par dag kun je er niet overleven. De meeste slumbewoners slagen er in om op een of andere manier meer te verdienen dan dat. Aangezien geld in hun vroeger leven op het platteland slechts een marginale rol speelde -velen overleefden grotendeels van wat ze kweekten en onder elkaar ruilden- is hun monetair inkomen fors gestegen. Hun levensomstandigheden zijn ellendiger dan ooit maar volgens het criterium van de Wereldbank zijn ze veel ‘rijker’ geworden. Zo zetten de Wereldbank en haar sycophanten zoals Bregman, de werkelijkheid op z’n kop.

Bregman in de Vara-show Pauuw e Wiiteman. Pangloss heeft geen moeite om zijn blijde boodschap in de mainstream media te verkondigen.

Bregman in de Vara-show Pauw en Witteman. Pangloss heeft geen moeite om zijn blijde boodschap in de mainstream media te verkondigen.

Een goed voorbeeld is India waar de armoede volgens de Wereldbank meer dan gehalveerd is. Dit dank zij landbouwhervormingen die geeist werden door de Wereldbank en het IMF in ruil voor leningen. Die hebben de productiviteit fors verhoogd maar brachten ook mee dat miljoenen kleine boeren steeds meer gebukt gaan onder schulden. Velen verloren hun grond, vluchtten naar de slums of pleegden zelfmoord. Tussen 1995 en 2011 hebben meer dan 270 000 Indische boeren zich het leven benomen. Misschien dacht Bregman  aan hen toen hij schreef: “Er zijn altijd slachtoffers, zij die de trein van de vooruitgang niet bij kunnen houden, of eraf vallen”.

Debt

Vredelievender?

Dat de wereld steeds vredelievender is geworden, bewijst Bregman met een grafiek die toont dat het aantal oorlogsslachtoffers sinds 1946 fors is gedaald. Alsof we een grafiek nodig hebben om te weten dat er in een periode met twee wereldoorlogen meer mensen sneuvelden dan daarna. De grafiek leert ons niets; ze stelt enkel een vraag: waarom was er, tot hier toe althans, geen derde wereldoorlog? Bregmans antwoord, omdat ‘we’ vredelievender zijn geworden, is wat te gemakkelijk. De ervaring van de wereldoorlogen heeft wel diepe sporen nagelaten die een afkeer van oorlog helpen verklaren maar er is meer. We zijn een paar keer dicht bij een derde wereldoorlog gekomen (denk aan de Cuba-crisis) maar wat beide kampen in laatste instantie tegenhield was het risico van zelfvernietiging. Dit is een nieuw gegeven: Nooit tevoren kon oorlog leiden tot “Mutual Assured Destruction”, en zelfs tot de complete vernietiging van de menselijke beschaving. Zijn we daardoor veiliger geworden? Op een perverse manier wel, tijdens de koude oorlog. Maar dank zij de door Bregman aanbeden vooruitgang is de proliferatie van nucleaire en ander massamoord-wapens sindsdien flink gestegen. De daling van het aantal oorlogsslachtoffers sedert 1946 is geen bewijs dat het in de toekomst niet zal stijgen.

Gezonder?

Niet alleen door oorlog kan de mensheid vandaag zichzelf vernietigen. Ze kan de klus ook klaren door gewoon te blijven produceren en consumeren zoals ze nu doet. Ook dat is een historische primeur waar Bregman geen oog voor heeft. Volgens hem gaat het de goede kant op met het milieu want kijk, de prijs van de zonnepanelen is fors gedaald! Hij zegt er niet bij dat zonne-energie nog altijd minder dan 0,5 % van de totale energie-productie omvat en dat de productie van fossiele brandstoffen nog meer stijgt. De snelste stijger is steenkoolproductie, de grootste vervuiler van allemaal. Zoals een junkie zijn eigen lichaam afspeurt op zoek naar aders die nog bruikbaar zijn, zo  zoekt onze aan fossiele brandstof verslaafde beschaving naar de laatste aders met nieuwe, door de geprezen vooruitgang gecreeerde technieken (‘fracking’, diepzee-boren, teerzand-olie, schalie-olie, enz) die  nieuwe ecologische rampen meebrengen.

Dat we steeds gezonder worden bewijzen cijfers over de uitroeiing van ziekten als de pokken, langere levensduur en het groeiend aantal vaccinaties. Het is waar dat er op sommige terreinen vooruitgang is, dank zij de vooruitgang van de medische kennis. Maar op andere vlakken gaat de gezondheid achteruit.  Per dag sterven 25 000 mensen door honger (volgens de Wereld Voedsel Organisatie, een VN-tak) maar nog meer mensen sterven aan de gevolgen van overgewicht. Je gelooft het niet maar Bregman ziet er een bewijs van vooruitgang in. Wat hij niet begrijpt is dat je tegelijk te dik en ondervoed kunt zijn.  Dat is het dieet van miljarden armen: te veel calorieën, te weinig vitaminen en andere noodzakelijke  voedingsstoffen. Zo wordt een epidemie van diabetes een bewijs dat het goed gaat.  Bregman negeert ook onze mentale gezondheid. De pijn, de angst, de wanhoop die ons elk jaar meer pillen doen slikken…is dat “de stille triomf van de vooruitgang”?

the value-world

De “juiste context”

Bregman voelt zich genoodzaakt om te erkennen: “We leven nog altijd in een wereld van afschuwelijk geweld, mensonterende armoede, verschrikkelijke natuurrampen, oplopende werkloosheid, onversneden egoisme, hemeltergende hypocrisie en immens machtsmisbruik”. Maar “wie die doffe ellende (…) in de juiste context weet te plaatsen, kan maar een conclusie trekken. De wereld wordt een steeds betere plek”.

De “juiste context”. Die is inderdaad cruciaal. Iedereen kan her en der wat cijfers en grafieken bijeensprokkelen om z’n standpunt te onderstutten. Maar het is de contextualisering die de cijfers betekenis geeft. De analyse maakt het mogelijk om ze te interpreteren. Maar er is geen analyse in Bregmans artikel, er is alleen een quasi-religieus geloof in de vooruitgang.

De cijfers in hun ‘juiste context’ plaatsen betekent niet een blind vertrouwen koesteren in de wonderen van wetenschap en techniek. Het betekent oog hebben voor de maatschappelijke verhoudingen waarin wetenschap en techniek zich ontwikkelen. Daar lijkt Bregman niet toe in staat.

Zo meldt hij met enthousiasme dat “wetenschappers van de universiteit van Oxford berekenden dat maar liefst 47 procent van alle Amerikaanse banen een groot risico loopt te worden ingepikt door robots –binnen twintig jaar.” Goed nieuws, volgens Bregman. The Economist besteedt aandacht aan dezelfde studie (die het over automatisering heeft, niet enkel over robots) en vreest grote sociale ontwrichting. Nu al is de werkloosheid alarmerend hoog, noteert het blad , “and not just for cyclical reasons”. De werkloosheidscijfers onderschatten vaak de trend. Zo bedraagt het werkloosheidspercentage in de VS slechts 6,7 % maar volgens The Economist heeft er nog maar 59 % van de working-age bevolking een baan. Volgens de Internationale Arbeid Organisatie (een tak van de VN) zijn er wereldwijd al meer dan 1,5 miljard werklozen. Ook in Vlaanderen stijgt de werkloosheid elk jaar (met 9,4% in 2012 en 9,3% in 2013).  Op het vlak van tewerkstelling is er een groot verschil tussen de informatie-technologie en vroegere golven van technologische vernieuwing. De auto bijvoorbeeld, vernietigde veel banen maar creeerde er nog veel meer. Maar de IT schept veel minder banen dan er door de automatisering overbodig worden. Vier reuzen uit de sector,  Google, Apple, Amazon en Facebook die samen een beurswaarde hebben van meer dan duizend miljard dollar, hebben samen wereldwijd slechts 150 000 personeelsleden.

Als men abstractie maakt van de maatschappelijke verhoudingen dan heeft Bregman gelijk, dan is het overbodig worden van 47 % van de banen een prachtig vooruitzicht. Het wordt dan immers mogelijk om het werk zo te herverdelen dat iedereen veel meer vrije tijd heeft. Maar dat veronderstelt een maatschappij waarin de bevrediging van menselijke noden het doel is. In onze maatschappij is dat niet het doel maar een middel om winst te maken, om kapitaal te doen groeien.  Daarom is de ontwikkeling die de Oxford-studie beschrijft niet bevrijdend maar angstaanjagend. Ze impliceert niet minder werk voor iedereen maar een massale verbanning uit het productieproces terwijl diegenen die het geluk hebben van nog een baan te hebben nog harder moeten werken.

Die groeiende massa van overbodigen verarmen, zij het niet volgens de criteria van de Wereldbank. Intussen gaat een steeds groter stuk van de globale koek naar de rijksten. Uit een rapport dat Oxfam ter gelegenheid van de conferentie in Davos publiceerde, blijkt dat de kloof zo groot is geworden dat de rijkste 85 aardbewoners nu evenveel bezitten als de armste helft van de wereldbevolking, 3,5 miljard mensen. En de kloof blijft groeien. Sommige van die superrijken zoals Bill Gates halen het nieuws met hun filantropische activiteiten die mooie cijfers opleveren in Wereldbank-rapporten zoals een daling van de malaria. Intussen hoeven ze geen vinger uit te steken om hun kapitaal te doen groeien; al slapende worden ze nog rijker.

what to do

Voor Bregman zijn dat problemen waarvoor de wetenschap wel mettertijd de juiste oplossing zal aandragen. “De grootste triomf van  deze eeuw” zal volgens hem “het uitroeien van de extreme armoede” zijn. Althans volgens de criteria van de Wereldbank wat betekent dat iedereen minstens 1,25 dollar per dag zal hebben. De trend wijst uit, volgens Bregman “dat we deze ellende nog voor 2040 kunnen uitroeien”.  De reden dat we tot dan moeten wachten is vermoedelijk dat er nog meer vooruitgang van wetenschap en technologie nodig is om dat mogelijk te maken.

Gelooft Bregman werkelijk dat er extreme armoede bestaat omdat de know-how en middelen om ze uit te roeien vandaag nog niet aanwezig zijn?  Elke 5 seconden sterft ergens een kind aan ondervoeding terwijl het minder dan een dollar per dag zou kosten om het te voeden (volgens cijfers van het World Food Program). De reden dat het niet gevoed wordt is de maatschappelijke context: het is niet winstgevend. De vooruitgang van de wetenschap leidt er toe dat voedsel steeds goedkoper wordt en dat hielp om de verarming in te dijken. Maar naarmate het aantal “nuttelozen” groeit, groeit ook de neiging om zich van die zorg te ontdoen want de druk van de sociale lasten ondermijnt de competiviteit. De social spanning neemt toe. Wat een geluk om op zo’n moment een Pangloss te hebben die ons sust dat we in de beste van alle mogelijke werelden leven.

De verkeerde vraag

Natuurlijk zijn niet alle cijfers die Bregman citeert misleidend. Er is wel degelijk vooruitgang op sommige terreinen, wetenschap en technieken hebben wel degelijk gunstige effecten, ook al zijn ze gekneld in en gekneed door hun functionaliteit aan het winststreven. Maar eigenlijk stelt Bregman de verkeerde vraag. De relevante vraag is niet of we het beter hebben dan onze voorouders. Hoe je die vraag beantwoordt, hangt af van de criteria die je gebruikt maar het antwoord leert ons niets. Onze voorouders hadden veel beperktere middelen dan wij, wij confronteren grotere uitdagingen, gevaren en mogelijkheden. In plaats van onze situatie met die van onze voorouders te vergelijken, moeten we wat is vergelijken met wat kan zijn: de tegenstelling wordt steeds absurder. We moeten “de juiste context” aanpakken en iets nieuw uitvinden. “To invent”, zei Einstein, “is to think outside the box”. Die box is de maatschappelijke context, waarvan Panglossen als Bregman onze blikken afwenden.

 

 

http://www.knack.be/nieuws/wereld/de-geschiedenis-herhaalt-zich-niet-de-geschiedenis-rijmt/article-opinion-123998.html

Meer over de cijfers van de Wereldbank in dit essay van de Canadese economist Michel Chossudovsky Global Falsehoods: How the World Bank and the UNDP Distort the Figures on Global Poverty

Meer over de situatie van de Indische boeren HIER.

Over de groei van de sloppenwijken: Mike Davis, “Planet of Slums”

Het commentaar van The Economist over het Oxford-rapport leest u HIER.

Meer over het Oxfam-rapport HIER.

Entry filed under: Afrika, Ekonomie, Europa, Milieu, oorlog, Samenleving, VS. Tags: , , , , .

SHARON DE TERRORIST NEDERLAND’S BITTERE ERFENIS

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Trackback this post  |  Subscribe to the comments via RSS Feed


Categorieën

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Doe mee met 1.205 andere volgers


%d bloggers op de volgende wijze: