Koper in Afrika: VAN KOPERETERS TOT BELGENMOP

juni 29, 2014 at 1:47 pm 2 reacties

Lukoper boven

door Lucas Catherine

Ze vragen mij wel eens: waar haalt zo’n historicus van Vergeten Zaken zijn verhalen? En ik antwoord dan met een platitude: in mijn bibliotheek. Alhoewel, een platitude is dat niet echt. Mijn bibliotheek is namelijk mijn levenslijn en heeft talloze en niet zo direct herkenbare voordelen, meer dan je zou verwachten. Ze is bijvoorbeeld ook mijn beste remedie tegen de ziekte van Alzheimer. Vroeger dacht ik altijd, die ziekte kan mij niets doen, zolang ik de voornaam van die dokter onthou. Maar ik beken, ik heb het nu, voor de allereerste keer moeten googlen. Ik was vergeten dat hij Alois heette! Maar ik blijf volhouden dat een eigen bibliotheek, die je dan ook nog gebruikt, een betere remedie is tegen zijn ziekte dan kruiswoordpuzzles oplossen. Mijn schoonmoeder geloofde in die laatste theorie en ze is gestorven met Alzheimer.

Natuurlijk is een bibliotheek ook gewoon een schatkamer aan verhalen en ik haal dus mijn verhalen uit mijn bibliotheek. Die heb ik regelmatig moeten zuiveren van onnuttige lectuur, vooral litteratuur, omwille van het gewicht want ik heb mijn bibliotheek altijd meegezeuld, naar Khartoum of Dar es Salaam, in een 20 voet container, dankzij Buitenlandse Zaken en onder het motto ‘Join Tindemans and see the world’. Leo Tindemans was toen bevoegd voor BuZa.

En mijn verhalen haal ik ook uit mijn passie voor verzamelen. Ik had het hier laatst nog over mijn verzameling ‘mannekesboekskes’. Ik verzamel ook oude koperen munten. Ik weet, dat is niet modieus.
Kijk maar naar wat die kopertjes van de Euro te beurt valt.Muntjes van 1 en 2 cent, wie wil ze nog? In ieder geval niet Linda, bij wie ik iedere dag mijn eerste Stella bestel. Zij kipt ze in een vaas, en ‘als ze vol is ga ik er mee naar de Nationale Bank. Voor één kilo krijg ik twintig Euro.’

Ik hou van koper en verzamel dan ook kopergeld. Maar dan in functie van mijn historische belangstelling voor Afrika. Afrikaans kopergeld dus. En alhoewel Homeros in zijn Ilias schrijft: koper is geen goud, daar in Zwart Afrika speelde koper de rol van goud bij ons. De Britse ontdekkingsreiziger Cameron uitte al in Across Africa (1877) zijn verbazing over het feit dat de mensen in centraal Afrika wel goud kenden, maar liever koper gebruikten. Goud was te zacht en te buigzaam.

Koperproductie en de handel erin lagen aan de basis van de grote Koninkrijken der Savanne, zoals Jan Vansina ze noemde. Wat de Engelsen later de Copperbelt zijn gaan noemen strekte zich uit vanaf Katanga tot aan het Malawimeer.
En niet alleen Centraal-Afrika leefde in de ban van koper. Zelfs de Oostkust, waar de Swahili vanaf het eiland Kilwa de goudtrafiek controleerden tussen zuidelijk Afrika (het oude Zimbabwe) en de Arabische Golf. Mijn oudste munt dateert van daar. En alhoewel de Swahili in goud trafikeerden, is de munt uit koper. Hij dateert uit 1070 en de tekst rijmt nog ook: Ali bin al Hassan, yathiq bi mawla al Minan. Ali zoon van Hassan, betrouw op de Heer der Gratie muntje nr 7). Ik heb hem niet zelf opgegraven, maar geruild. Tegen een fles goedkope whisky, Johnny Walker Red Label. Het was nog in de tijd van het socialisme à la Nyerere, erg geliefd in Europa, desastreus voor de Tanzanianen en ook voor het toerisme. Vandaar dat de weinige Indische antiquairs van Dar es Salaam zelfs bereid waren in natura betaald te worden.

Lukoper 1

Een fles rode wiskhy dus voor een klein rood koperen muntje uit 1070. Ze begrepen zelfs niet wat er op stond, want dat was Arabisch. Zo komen we bij een tweede informatieve kant van kopertjes: je ziet er de evolutie op van de dominante cultuur- en handelstaal. Mijn meest moderne munt uit Oost-Afrika is dan ook in het Engels en industrieel vervaardigd, want er zit een gaatje in (nr 1). Hij dateert uit 1956. Tachtig jaar eerder, toen de Britten pas arriveerden, gebruikten ze nog de oude cultuurtaal, Arabisch voor hun eerste munten toen (nr 2): Mombassa 1306, en dat is natuurlijk de moslim jaartelling, vertaal maar naar 1888. De Britten hadden er concurrenten, de Duitsers en ook die gebruikten eerst Arabisch (nr 4) Sharika Alemania, sana 1309, vertaal als Deutsch Ostafrikanische Gesellschaft, 1892. Daarna werd het alleen nog Duits (nr 3). De sultan van Zanzibar, die toen over heel de Swahili-kust heerste van Mogadishu (nu Somalia) tot Mozambiek, besloot toen om snel zelf munten uit te geven om zijn soevereiniteit te benadrukken. Natuurlijk in het Arabisch.

Maar wie zou die voor hem aanmaken? Britten en Duitsers vertrouwde hij niet. En toen dook er een Belgische Consul op die de Onafhankelijke Kongo Staat vertegenwoordigde en die wou de Sultan gunstig stemmen met spiegels uit Val Saint Lambert en geweren uit Herstal. Maar sultan Bargash wou geld, zijn eigen geld. Konden ze in Brussel geen munten voor de sultan slaan? Dat kon, en gebeurde in 1299/1882 in naam van Sultan Bargash bin Said. Alleen verhaspelden ze in Brussel zijn naam en werd het Said bin Bargash. Eerste Belgenmop in Oost-Afrika (nr 6). Vijf jaar later werd een tweede reeks aangemunt, en nu waren ze voorzichtiger, er kwam alleen het Arabische woord Zanjbar/Zanzibar op (nr 5). Zoveel Arabisch kenden ze in Brussel toen wel. En dat allemaal omdat Leopold II ook vanuit Zanzibar Kongo wou koloniseren. Maar in Kongo hadden ze hun eigen munten. De zogenaamde croisettes, omdat sommigen ervan in kruisvorm zijn, maar ze bestaan ook in H-vorm, I -vorm en I-vorm.

Kopereters

Kopereters

Hoe ze werden gemaakt? Wel, Iedere maand mei, na het oogstseizoen, verklaarde de leider van de mijnwerkers en de metaalgieters het koperseizoen voor geopend.
Heel het dorp ging dan, zoals ze lokaal zegden ‘koper eten’. De vrouwen legden proviand aan. Het gereedschap werd bijeengebracht en hersteld: hakken, houwelen, draagkorven om het mineraal te vervoeren, blaasbalgen in antilopenhuid. Daarna zette heel het dorp zich in beweging richting de groene heuvels. Daar werd een tijdelijk dorp gebouwd langsheen de rivier waarin het erts ligt. Vrouwen en kinderen rapen het malachiet op van net onder de bovenste grondlaag. De mannen graven grachten en schachten die soms tot dertig meter diep gaan. Dit werk kan een paar maanden duren. Alleen zuiver malachiet wordt verzameld en op kleine hoopjes gestapeld. Dan bouwen zij smeltovens die zo’n twee meter hoog zijn. Elke oven wordt bediend door een meester-smelter. Houtskool en houtbundels worden in brand gestoken en daarop giet men vijftig kilogram gebroken malachiet. Vier blaaspijpen in antilopenhuid worden onderaan de oven ingebracht. Het metaal begint te smelten en wordt opgevangen in gietvormen. Na afkoeling recupereert men de blokken koper. Eens de “koperoogst” gedaan, verlaat men het kampement en keren de “kopereters” terug naar hun dorp.’

En hoe zag dat geld eruit? De munten die dagelijks werden gebruikt waren heel klein (1cm x 1cm), en niet in kruisvorm, maar in H (muntje 8). De oudste dateren uit de 13de eeuw. Dan was er het grof geld, voor belangrijke zaken, zoals het uitbetalen van bloedgeld na een moord of als bruidschat. De Koningen van die koper etende koninkrijken, zoals Msiri (Katanga), Kazembe (koning van de Yeke) stockeerden grote staven in dubbele T-vorm, die dateren uit de 19de eeuw en Livingstone heeft er nog mee rond gezeuld. Er liggen er nu in het Livingstone Museum (Schotland). En meezeulen is het juiste woord want ze wegen 30kg en meer. In het Africamuseum van Tervuren hebben ze er ook een.

Museum Tervuren

Museum Tervuren

Ik heb het uitgeleend voor de expo Loopgraven in Afrika, over het Kongolese koloniale leger in ’14-‘18 die heel de zomer in Oostende loopt en we hebben er ons een breuk aan geheft om het in een vitrine te krijgen. Zo’n koperstuk zit dus niet in mijn verzameling. Het exemplaar waar ik het over heb was een cadeau aan koningin Fabiola, die het uitleende aan Tervuren.. En ook de grote croisettes, de Katangakruisen, zitten niet in mijn verzameling. Ze worden tot op vandaag geproduceerd voor de schaarse toeristen en alle kolonialen hebben er een in hun verzameling, of meestal, in de verzameling van hun vrouw. Het bijbehorend verhaal is namelijk dat je daar een vrouw kon mee kopen. Lukoper 4 croisette

Dat deze Katangakruisen nog altijd geproduceerd worden is ‘te danken’ aan de Union Minière du Haut Katanga, toen die de koperhoudende gronden hadden afgenomen van de lokale bevolking, kregen sommige chefs jaarlijks een quotum kopererts waarmee dan hun smeden die kruisen konden aanmaken. Mijn verzameling van H-vormige croisettes heb ik gewoon in Brussel gekocht, waar sommige handelaars in oude munten ze voor een zeer schappelijke prijs (die van drie pinten) te koop aanbieden. Wat natuurlijk normaal is als je weet dat die kleintjes het echte dagelijks gebruikte geld was. En op die kleine koperen Kongolese muntjes staat niets, in geen taal, en dat is ook normaal: echt geld kent geen grenzen en dus geen taal.
Lucas Catherine
Historicus van Vergeten Geld
GOED NIEUWS:

Van 4 juli tot 14 september loopt in de Venetiaanse Gaanderijen van Oostende de tentoonstelling ‘LOOPGRAVEN IN AFRIKA 1914-1918’. Het klinkt cynisch om dit ‘goed nieuws’ te noemen. Toch is het zo, vanwege onze onbekendheid met deze feiten.
De Groote Oorlog speelde zich niet enkel achter de Ijzer en aan de Somme af, maar zelfs in Afrika. Historicus van Vergeten Zaken Lucas Catherine dook in de archieven van WO I en diepte een verhaal op dat nooit de Belgische geschiedenisboeken haalde. Maar wel het Salon van Sisyphus: AFRIKA WORDT ZELFS OORLOGSGEWIJS VERGETEN (7 oktober 2013)

De Europese naties waren koloniale rijken die soldaten uit de hun toegeëigende gebieden inzetten in hun strijd. Dit maakte deze oorlog niet tot een Europees conflict maar tot een heuse wereldoorlog. België zond – in tegenstelling tot Frankrijk en Groot-Brittanië – geen koloniale troepen naar het front in Europa. Onze legerleiders mobiliseerde in Congo strijdbare mannen en vrouwen voor de Force Publique.Ze werden ingezet om het Duitse leger te bevechten in wat nu Tanzania heet.

De tentoonstelling ‘Loopgraven in Afrika’ brengt het archiefmateriaal samen in een unieke fototentoonstelling en vertelt een verhaal dat de loop van onze Europese geschiedenis bepaalde zonder dat het ooit die erkenning kreeg.

Kongolese kunstenaars (Freddy Tsimba) nemen deel met hun werken, installaties en literaire events. Ook collages van oude foto’s (Sammy Baloji) zijn er te zien, samen met hedendaagse foto’s (Crispin Mvano).
meer inlichtingen: http://www.oostendecultuurstad.be (jc)

Lukoper slot

 

Entry filed under: Afrika, boeken, Europa, Foto en video, Geschiedenis, oorlog, Politiek Belgie. Tags: , , , , , .

CUBA SÍ, CUBA NO ZIJN DE DUITSERS WO I VERGETEN?

2 reacties Add your own

  • 1. tomasronse  |  juli 1, 2014 om 7:49 am

    Alweer een boeiend stuk Lucas, waarvoor dank. Het toont onder meer dat de drang om waarde te accumuleren (in dit geval: in de vorm van koper) ouder is dan het kapitalisme. Een vraagje: was de voorkeur van koper over goud enkel een kwestie van smaak (goud was ‘te zacht’)? Of was er gewoon geen goud in de economische ruimte waarin de ‘kopereters’ opereerden? Wat me naar een ander vraagje leidt: Hoe werd de opbrengst van zo’n kopereter-expeditie verdeeld?
    tom

    Beantwoorden
  • 2. Lucas Catherine  |  juli 5, 2014 om 10:29 am

    Ik denk dat we tegenwoordig teveel de link maken tussen geld en goud omwille van de invoering van de goudenstandaard voor munten eind negentiende eeuw.
    Vergeet niet dat zowel de Grieken als de Romeinen het zilver gebruikten in hun drahmen en denari (later overgenomen door de Arabieren als dirham en dinar) en dit deden ook de Indiërs.
    De Chinezen gebruikten dan weer brons. Waarom is onduidelijk, want die culturen kenden heel zeker het goud. En je kan dus dezelfde vraag, waarom geen goud? ook aan hen stellen.
    Over de verdeling door de kopereters van de opbrengst, die gebeurde zoals die van de landbouw.

    Beantwoorden

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Trackback this post  |  Subscribe to the comments via RSS Feed


Categorieën

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Doe mee met 1.204 andere volgers


%d bloggers op de volgende wijze: