Digitale literatuur: DE TOEKOMST OOGT GRIJS (in vijftig tinten)

maart 25, 2017 at 8:51 pm 1 reactie

Door Tom Ronse

Dit is de negende aflevering in een serie getiteld:  “Heeft het papieren boek nog een toekomst?”  (klik HIER  om de vorige aflevering te lezen) Opnieuw buig ik me over de vraag hoe de IT (informatie-technologie)-revolutie de literatuur verandert.

In de zesde aflevering van deze serie citeerde ik de Britse schrijver China Miéville:  “We naderen niet alleen een tijdperk waarin niemand die dat niet wil voor een boek zal moeten betalen maar ook een waarin de digitale beschikbaarheid van de tekst de relatie tussen lezer, schrijver en boek zal veranderen”.

Tegelijk constateerde hij dat de klassieke literatuurvormen –de roman, het korte verhaal, het gedicht, het theater- of filmscript-  tot nu toe in het digitale tijdperk goed stand houden. “Taai als kakkerlakken”, noemde hij ze. Wat is er dan volgens Miéville wel veranderd?

Hij benadrukte  twee dingen. Ten eerste, het electronische boek is nooit af. Het gedrukte boek is af als het verschijnt, alleen als het herdrukt wordt kunnen er wijzigingen in worden aangebracht, wat zelden gebeurt in literaire werken. In digitale teksten is dat veel gemakkelijker. Indien de auteur zelf er niet toe verleid wordt om aan zijn werk te blijven schaven, dan grijpen anderen de mogelijkheid “to shove their hands into a book and grub about in its innards, add to and subtract from it, and pass it on” .

Ten tweede, en daarmee samenhangend: de electronische literatuur wordt collectiever, meer interactief. Volgens Miéville was de literatuur altijd al collectiever en interactiever dan algemeen wordt voorgesteld –auteurs beinvloeden elkaar net als muzikanten en wetenschappers en zelfs de genieen onder ons staan op de schouders van anderen- maar het internet, die grote echokamer, versterkt die kenmerken.

Iedereen die een tekst op een blog of een website plaatst, weet dat hij of zij er wellicht niet rijk van zal worden. Toch houdt dat besef miljoenen niet tegen om literatuur te produceren. Misschien koesteren ze een fantasie waarin ze ondekt worden, zoals elke basketter droomt van de NBA. Maar eigenlijk weten ze beter. Toch schrijven ze, niet om te verkopen maar om weg te geven. Om te communiceren. Ze schrijven collectief. Er ontstaat een cultuur van geven en nemen die haaks staat op de klassieke rolpatronen, ook die van de literatuurproductie.

Nu is het zo dat de meest suksesvolle roman van de 21ste eeuw tot nu toe –zowel in gedrukte als in electronische vorm-  die twee veranderingen perfect belichaamt. Ik heb het over de trilologie “Fifty Shades of Grey” (“Vijftig Tinten Grijs”). De verfilming van het tweede deel is net uit, ik vermoed dat het net als zijn voorganger geen groot sukses zal worden: de films vullen te veel in, laten niet genoeg ruimte voor de fantasie. Maar in boekvorm was 50 Shades een kaskraker zonder weerga. Een die oorspronkelijk  een “blovel” was ( een roman (novel) die verschijnt in afleveringen op een blog) , gebaseerd op een eerder verschenen roman (en film-serie), ontstaan in de collectieve, interactieve, broeierige cyberspace van FanFiction.net,  de grootste literaire webstek op aarde.

 

Fan Fiction

Fan fiction is ouder dan het internet zelf. In de late jaren 1960 onstond een subcultuur van “fanzines” (magazines  by and for fans) waarin fans van bv. de tv-serie Star Trek verhalen publiceerden gebaseerd op de personages uit hun geliefkoosde show. Toen het worldwide web op gang kwam, kende het genre een explosieve groei. Vandaag zijn er tientallen fan-fiction webforums, niet alleen in het Engels maar ook in het Russisch, Japans, Mandarijns, Portugees enz. Het meest populaire is FanFiction.net, gesticht in 1998 (1). Er zijn al miljoenen verhalen op gepubliceerd, in dertig talen, allemaal gebaseerd op de personages van bekende films, tv-series, romans, strips en zelfs videospelen. De site heeft 2, 2 miljoen geregistreerde gebruikers, waarvan 80 % vrouwen. Veel van die bezoekers zijn geen passieve consumenten. Indien ze zelf geen verhalen bedenken, geven ze feedback.  In de fan-fiction community is de online discussie van een verhaal even belangrijk als het verhaal zelf.

De site is ingedeeld in 9 categorieen. In de categorie “Boeken” is de inspiratie  voor de lawine van varianten verrassend breed.  Zelfs “animal Farm” is goed voor 120 verhalen en Steinbecks “Of Mice and Men” telt er 239. De kampioen is Harry Potter met ruim 797 000 fan fictions.  Op de tweede plaats staat Twilight, met 218 000 bijdragen, kortweg “TwiFics” genaamd.

Twilight is een serie boeken,geschreven door neofiet Stephenie Meyer, waarvan verscheidene verfilmd werden. De hoofdpersonages zijn een goedhartige vampier en een verliefd schoolmeisje. Vele TwiFics vullen de boeken aan, ontwikkelen subplots, geven het verhaal een andere wending dan in de boeken of films. Er zijn ook duizenden TwiFics die geklasseerd zijn als “AU” (“Alternate Universe”)  om aan te geven dat die verhalen substantieel verschillen van Meyers romans.  Edward de vampier is bv. een chirurg of een kat en Bella is geen schoolmeisje maar een kokkin of een soldaat. Er zijn kinderen, auto-ongelukken, scheidingen en veel sexuele suggestie. Expliciete sexscenes zijn verboden in Fan-Fiction.net. Daarvoor kan men terecht bij Adult-fanfiction.org .

Erika Leonard, de Britse schrijfster van “Vijftig Tinten Grijs”, publiceerde vanaf 2009 haar boek, toen nog getiteld Master of the Universe, als een AU TwiFic op FanFiction.net. Zoals de meeste andere Fanfiction-auteurs, plaatste ze haar werk in afleveringen. Op elke aflevering kreeg ze tonnen reacties. Master of the Universe kreeg meer dan 37 000 besprekingen op FanFiction.net. Die feedback toonde de auteur wat populair was en wat niet en hielp zo het verloop van het verhaal bepalen.

In haar Twific maakt Leonard komaf met de bovenatuurlijke verhaallijn in Twilight en wordt de impliciete sex expliciet.  Weg met de weerwolven en vampieren. In plaats van een vampier is Edward een schatrijke kapitalist. Met de vampier heeft hij een duister geheim gemeen. Hij drinkt wel geen bloed maar hij is dol op folteren. Voor Bella, nu een studente, blijft de uitdaging dezelfde: sluw al de obstakels overwinnen die de verovering van haar liefdesobject in de weg staan.

Vanwege de expliciete sex werd Leonard gedwongen om haar feuilleton op Fanfiction.net stop te zetten. Ze verhuisde naar haar persoonlijke webstek en vele lezeressen volgden haar. In  2011 herwerkte ze de serie die online was verschenen. De titel veranderde, ze nam een andere schuilnaam (E.L. James) en alle sporen die naar Twilight verwezen werden uitgewist. Ze contacteerde een uitgeverij en dan ging het heel snel. In de VS alleen al gingen er in de eerste zes weken meer dan 10 miljoen exemplaren over de toonbank. “Fifty Shades of Grey” veroverde de wereld. En dat zonder grote publiciteitscampagne, zonder Oprah Winfrey’s aanbeveling, zonder lovende kritieken in de gevestigde media. Puur door mond-aan-mond-reclame. Door de steun van de cyberspace community die Leonard online had verworven.

Men kan in het sukses van “Fifty Shades of Grey” en andere boeken die in cyberspace onstonden een democratische machtsverschuiving zien:  het oordeel van de anonieme lezers, het publiek dat communiceert via de “sociale media” wordt belangrijker; de invloed  van de gevestigde culturele scheidsrechters – de uitgeverijen en hun redacteurs, de literaire agenten, de literatuurcritici- vermindert.

Erbarmelijk proza

Maar wat betekent die democratisering voor de kwaliteit van de literatuur?  Die culturele scheidsrechters zijn er niet voor niets: zij zijn de sluiswachters die voorkomen dat we verdrinken in een literaire zondvloed.  Die zondvloed  overspoelt cyberspace maar ook daar is er een voortdurend selectieproces. Het wordt echter rechtstreeks gedreven door de smaak en verlangens van de lezeressen en lezers en die verschillen wel eens van de normen van literaire critici. Deze laatsten negeren meestal de literatuur die in cyberspace geproduceerd wordt. Digitale romans die doorbreken in de gedrukte boek-markt worden doorgaans in de pan gehakt.

Dat was ook het lot van Fifty Shades of Grey. De critici waren unaniem: dit is een rotboek. Tandenknarsend aanschouwden ze  het fenomenale sukses. In Newsweek concludeerde schrijfster Katie Roiphe :  “what’s most alarming about the Fifty Shades of Grey phenomena, what gives it its true edge of desperation, and end-of-the-world ambiance, is that millions of otherwise intelligent women are willing to tolerate prose on this level.”

 

Vol goede moed begon ik er aan, vastbesloten om me niet te laten leiden door vooroordelen. Ik wou weten wat zoveel lezeressen begeesterde. De trilologie telt ruim 1500 pagina’s maar na vierhonderd pagina’s kon ik niet meer. Overdosis.

Ik moest de critici gelijk geven:  dit boek is ongelooflijk slecht geschreven; de plot is voorspelbaar en de personages zijn dat ook, de stijl is vlot maar schools, doorspekt met formules als “mijn innerlijke godin deed een vreugdedansje”, de humor is schaars en flauw, de clichés zijn overvloedig en zo kan ik nog een tijdje doorgaan.

En toch…

Als Erika Leonard haar boek schreef om een literair meesterwerk te schrijven, dan is ze grandioos mislukt. Als het haar bedoeling was om haar fantasie met miljoenen anderen te delen en en passant schatrijk en wereldberoemd te worden, dan is ze grandioos geslaagd.

Wat als alles wat 50 Shades in literaire kringen een onding maakt precies datgene is wat de fans van deze romans verwachten? De simpele stijl, de herkenbare cliché’s, de voorspelbaarheid, de formules, de zekerheid van een happy end en zelfs het ontbreken van sfeerschepping en psychologische uitdieping zijn voor de consumenten van 50 Shades geen gebreken.

Elke dag gaan miljoenen mensen naar kerken, moskeeen, synagoges en andere tempels. Niet om verrast te worden maar om zich in te leven in de rituelen, in de vertrouwde cliché’s en formules, in de zekerheid van een happy end. Het belang van rituelen – de troost en het gevoel van verbondenheid die ze geven- kan nauwelijks overschat worden. Zich onderdompelen in een boek als 50 Shades is een rituele belevenis.

Porno

Dat heeft het gemeen met pornografie, een genre dat, zowel in woord als in beeld, op het web weliger tiert dan alle andere.  Geen generatie was zo gefascineerd door seks als de onze. Ofwel was die fascinatie er altijd en heeft het internet ze bevrijd. Nochtans is er ook vandaag nog, ondanks de onmiskenbaar grote invloed van sexueel verlangen en gedrag op het menselijk leven in al zijn aspecten, verbazend weinig literaire en academische uitdieping van dit onderwerp. Wat wel een enorme expansie kent, is de consumptie van rituele seks. Ook porno consumeren is een rituele ervaring. Je inleven in vertrouwde cliché’s en formules die je leiden naar een happy end…

Op het web kan men tal van literaire porno-forums vinden. Een voorbeeld is Literotica.com , dat meer dan een miljoen geregistreerde gebruikers heeft en ruim 4,5 miljoen bezoekers per maand krijgt. Men kan er honderden duizenden erotische verhalen, gedichten en romans lezen. De kortverhalen en novelles domineren. Net als op FanFiction.net zijn er interactieve literaire experimenten zoals de  “ketting-verhalen” waarin verschillende auteurs elk een hoofdstuk schrijven.  Sommige auteurs publiceren hele boeken, hoofdstuk per hoofdstuk zoals Erika Leonard deed op FanFiction.net.  Behalve literatuur biedt Literotica ook discussieforums, chat rooms, web cams, strips, films, zoekertjes etc. Er zijn wedstrijden rond thema’s, wie het meest stemmen haalt wint. Er zijn jaarlijkse awards en gedrukte “Best of Literotica”-bloemlezingen.  De literatuur is ingedeeld in 32 categorieen, naar gelang de sexuele voorkeur. De alfabetische lijst begint met ‘anal’ (zeer populair tegenwoordig, iemand moet eens uitzoeken hoe dat komt), ‘BDSM’, ‘Celebrities and Fan Fiction’. .. Alles mag, behalve pedofilie en bestialiteit (uitgezonderd met fantasiebeesten zoals draken en eenhoorns).

Twee derden van de auteurs op Literotica zijn mannen. Uit het onderzoek van de Britse psycholoog Mark Allen Thornton blijkt dat vooral vrouwen ouder dan 40 afhaken. Oudere mannen blijven erotische fantasieen bedenken maar hun thema’s veranderen. (2)  Vrouwen zijn niet minder geinteresseerd in erotische literatuur maar dan van een andere soort.

Erotica (of porno, de grens tussen beiden is zoals beauty, in the eye of the beholder)  is zeker de dominante vorm van literatuur in cyberspace als men fan fiction meerekent.

Volgens neuroloog Ogi Ogas is FanFiction.net de populairste erotische site voor vrouwen ter wereld, ondanks het verbod op expliciete seks. Wat de meeste vrouwen opwindt is nu eenmaal iets anders dan wat de meeste mannen begeestert.  Ogas analyseerde samen met zijn collega Sai Gaddam een miljard web searches.  Een van hun conclusies was dat steeds meer vrouwen in heel de wereld erotische literatuur zoeken. Maar in plaats van expliciete scenes willen ze romantische liefde. Een kwart tot een derde van de vrouwen lust wel onomfloerste seks maar dat zijn volgens Ogas vrouwen met een meer dan gemiddeld libido:  “Our data suggest that these women probably have a higher sex drive than other women and that they are more socially aggressive and more comfortable taking risks.”

Voor de meeste vrouwen is het niet zo simpel omdat hun brein niet zo simpel is als dat van mannen, volgens Ogas. “The female cortex contains a highly developed system for finding and scrutinizing a prospective partner (…) Using its investigative skills, the female brain evaluates all available evidence regarding a potential mate’s social, emotional and physical qualities to make an all-important decision: Is he Mr. Right or Mr. Wrong?”  Het is die fact-finding mission die de fysieke en psychologische opwinding harmonieus verenigt in het vrouwelijke brein, aldus Ogas.

Het is de bron van de “vrouwelijke intuitie”. “This feminine intuition is designed to solve a woman’s unique challenge of determining whether a man is committed, kind and capable of protecting a family.” En het verklaart volgens Ogas waarom de fan-fiction sites zo interactief zijn, waarom de populaire verhalen er zo druk bediscussieerd worden.  Terwijl mannen porno meestal alleen consumeren zijn de vrouwelijke erotische sites een collectieve bedoening. Want een van de voornaamste onderzoekstechnieken in de vrouwelijke fact-finding mission is het inwinnen van informatie van anderen. Wat ook de reden zou zijn waarom vrouwen meer geinteresseerd zijn in roddel over celebrities.

Wat er ook van zij, de enorme vrouwelijke belangstelling voor verhalen over romantische liefde, waarin de heldin gaandeweg het innerlijke karakter van haar liefdesobject  ontdekt, alle obstakels overwint en  en hem uiteindelijk voor altijd voor zich wint, staat buiten kijf. Het is de voornaamste oorzaak voor de boom in e-books en ook in gedrukte boekvorm overklast dit genre alle andere.

Maar er is natuurlijk nog meer literatuur op het web dan fan-fiction en andere erotica. Meer daarover in de volgende aflevering van deze serie.

 

————————————————

(1) Andere zeer populaire fan fiction sites zijn onder meer Archive of our own en Wattpad.

 

(2)  Zie Thorntons website. Thornton doorkamde 300,000 verhalen op Literotica, geschreven door zo’n 65 000 auteurs, om uit te vissen welke erotische thema’s welke bevolkingsgroepen fascineren. Hij zocht ook uit welke erotische woorden het meest gebruikt worden op Literotica. De top-negen: 1. Cock 2. Mom (!) 3. Pussy  4. Master  5. Mouth  6. Mother  7. Wife  8. Asshole  9. Mistress. Mij verbaast vooral de prominentie van het incest-thema (2 en 6). Had Freud dan toch gelijk?

Entry filed under: boeken, literatuur, The wild web. Tags: , , , , , .

THEATER GRAAILAND? MAAIEN ZONDER ZAAIEN

1 reactie Add your own

  • 1. jh  |  april 3, 2017 om 6:10 am

    Het papieren boek maakt deel uit van het gesloten circuit van auteur, uitgever, drukker en verkoopkanalen. Het eboek is public domain en zou dus gratis moeten worden verspreid.

    Beantwoorden

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

Trackback this post  |  Subscribe to the comments via RSS Feed


Categorieën

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Doe mee met 1.288 andere volgers


%d bloggers liken dit: