RUHIG ABWARTEN

December 30, 2019 at 9:42 am 1 comment

Bilzen Foto Han Soete

Bilzen: tot voor kort was de naam van het Limburgse stadje voor mij en mijn generatiegenoten onlosmakelijk verbonden met Jazz Bilzen, de voorloper in de jaren zestig van de grote rockfestivals in Torhout en Werchter. Dat veranderde in de nacht van 10 op 11 november toen een toekomstig asielcentrum in brand werd gestoken. Voortaan staat Bilzen voor de eerste terreurdaad van dat soort in ons land, uitgerekend op de verjaardag van het einde van de eerste wereldoorlog en bijna dag op dag 81 jaar na de verschrikkelijke Kristallnacht waarmee in Duitsland de gewelddadige vervolging van de Joodse bevolking werd ingeluid en die zou leiden tot de massamoord op niet alleen Joden maar ook communisten, socialisten, liberalen, homo’s, zigeuners en al wie kritiek had op de nazi’s.

Kristallnacht: brandende synagoge in Baden Baden Foto: Flickr

Te veel samenloop van omstandigheden om toeval te zijn en de brand in Bilzen was dan ook de vernieuwde aanleiding tot het debat over de vraag of we ons tijdsgewricht al dan niet mogen of moeten vergelijken met de jaren dertig. De eminente historicus en kenner van de periode, Herman Van Goethem, meent dat er inderdaad voldoende parallellen zijn met de vooroorlogse jaren om ons zorgen te maken. Andere even eminente historici wijzen op de grote verschillen tussen toen en nu. Bruno De Wever bijvoorbeeld vindt dat de sociale zekerheid en de “stevig verankerde welvaartsstaat” ons kunnen behoeden voor een herhaling van de jaren dertig en de opkomst van fascisme en nazisme. Maar laat nu net die sociale zekerheid, het fundament van de welvaartsstaat onder druk van de neoliberale ideologie en rechtse regeringen steeds meer op de helling komen te staan. De lectuur van Geert Maks “Grote Verwachtingen” kan ons over de toekomst van de Europese eensgezindheid overigens alleen maar somber stemmen.

De politieke pyromanen van de jaren dertig zijn terug van nooit weggeweest schrijft Van Goethem. Hij geeft vier voorbeelden van historische tendensen die al vóór de tweede wereldoorlog aanwezig waren en die nu na decennialang min of meer sluimeren weer aan de oppervlakte komen. De leider die spreekt in naam van de massa, die zich niet langer vertegenwoordigd voelt door de klassieke politieke partijen. Denk aan Orbán, Salvini, Poetin en Trump. Bij ons is er nog niet zo dadelijk een “leider” van die allure in de coulissen waar te nemen, maar de afkeer van de bestaande politieke partijen maakt een breed publiek rijp voor zo een figuur. Voorts is er het sluipend gif van het nationalisme dat een externe vijand nodig heeft. Vandaag zijn dat niet alleen de moslims maar ook opnieuw de Joden. Denk maar aan de antisemitische campagne van de Hongaarse premier Orbán tegen de Joodse financier George Soros.

Tijdens de beruchte Alt-rightbetoging van augustus 2017 in het Amerikaanse Charlottesville scandeerden de extreemrechtse manifestanten: “Jews will not replace us”- President Trump noemde de betogers in Charlottesville “fijne mensen.” De ideologie van “the great replacement” van de Fransman Renaud Camus was de inspiratie voor de terreurdaden van Anders Breivik die in 2011 69 jongeren doodschoot en voor Brenton Tarrant, de blanke supremacist die in het Nieuw-Zeelandse Christchurch 51 mensen vermoordde.  Ook bij ons is de theorie populair in nieuwrechtse kringen met figuren als Van Langenhove als boegbeeld.

Charlottesville Foto|: Wikipedia Commons

Van Goethem wijst ook op de kracht van de nieuwe media. In de vooroorlogse jaren waren dat de radio en het bioscoopjournaal. Nu maken Twitter en Facebook, maar ook duistere internetkanalen het makkelijk om de boodschap van de leider “ongefilterd” op de massa los te laten. Trollenfabrieken in dienst van partijen of regeringen produceren aan de lopende band complottheorieën.  Ook de klassieke mainstreammedia zijn niet onschuldig. De Nederlandse populismespecialist Cas Mudde waarschuwt in De Volkskrant voor de normalisering van radicaalrechts populisme in de media die volgens hem de laatste jaren “steeds verder zijn gaan meebuigen met radicaalrechtse xenofobie.” Van een mediacordon is bij de Vlaamse openbare omroep intussen al lang geen sprake meer. Nadat hij in een ophefmakende documentaire van de VRT-Nieuwsdienst als een gewelddadige neofascist was ontmaskerd kon Van Langenhove doodgemoedereerd aan tafel zitten voor een debat met mainstream politici als Koen Geens en Maggy De Block. Na de brand in Bilzen kregen de politieke pyromanen als Tom Van Grieken en Jean-Marie De Decker uitgebreid de kans om het gebeuren te “duiden.”

Niemand heeft de sfeer en de geestesgesteldheid aan de vooravond van de twee wereldoorlogen beter beschreven dan de Oostenrijkse auteur Stefan Zweig in zijn autobiografie “De wereld van gisteren.” Twee keer danste Europa op een vulkaan en twee keer gingen vooruitgangsgeloof en optimisme de duisterste periode van onze geschiedenis vooraf. In de jaren voorafgaand aan de eerste wereldoorlog had Zweig een indrukwekkend netwerk van vriendschappen opgebouwd in de literaire en kunstwereld over heel Europa: met de Franse pacificist Jules Romains bijvoorbeeld, met Franz Werfel (“Der Weltfreund”) in Duitsland, Camille Lemonnier, Constantin Meunier en vooral Emile Verhaeren in België. Allen geloofden ze heilig in de “broederschap der volkeren,” niemand zag de tekenen des tijds die het grote conflict aankondigden. “We vertrouwden op Jaurès, op de socialistische Internationale” schrijft Zweig, “we geloofden dat de spoorwegarbeiders eerder de rails zouden opblazen dan hun kameraden als slachtvee naar het front laten transporteren…. Ons gemeenschappelijk idealisme, ons door vooruitgang bepaald optimisme maakten dat wij het gemeenschappelijke gevaar niet zagen of onderschatten.”

Zweig moest met vertwijfeling vaststellen hoe het opgezweepte nationalisme en de oorlog de vriendschapsbanden aantastten, hoe de stilte viel in de conversatie, hoe correspondentie onbeantwoord bleef. In de jaren dertig maakte hij, na het uitbundige optimisme van het decennium daarvóór, hetzelfde mee. Zweig woonde in het Oostenrijkse Salzburg, een steenworp van Berchtesgaden net over de grens waar een zekere Adolf Hitler zich zou komen vestigen. Maar ondanks die nabijheid duurde het ook nu weer lang eer Zweig en zijn tijdgenoten de ernst inzagen van wat in Duitsland en Italië aan de gang was. Pas toen hij in Italië een aanval van een goed georganiseerde groep fascistische jongeren op een linkse betoging had meegemaakt maakte hij zich echt zorgen om wat Europa opnieuw te wachten stond. “Dit was voor mij de eerste waarschuwing dat ons Europa onder het schijnbaar rustige oppervlak vol gevaarlijke onderstromingen was.” Dat had net zo goed vandaag geschreven kunnen zijn.

Ook in Duitsland groeide pas laat – té laat – het besef dat de “agitator van de bierhallen” echt gevaarlijk kon worden. De industriëlen zagen met tevredenheid de man die ze “jarenlang in het geheim hadden gesteund aan de macht komen” en “de meest verschillende, meest tegengestelde partijen zagen deze ‘onbekende soldaat’ die elke stand, elke partij, elke richting alles beloofd had wat ze graag hoorden, als hun vriend – zelfs de Duitse joden maakten zich geen grote zorgen.” Nog op 30 januari 1933, nadat Hitler aan de macht was gekomen, schreef de voorzitter van het “Centralverein deutscher Staatsbürger jüdischen Glaubens”,  de vereniging die in de 19e eeuw door Joodse intellectuelen was opgericht tegen het opkomende antisemitisme: “Im übrigen gilt heute ganz besonders die Parole: Ruhig abwarten!”

Johan Depoortere

24 december 2019

Deze tekst verscheen eerder als column in het decembernummer van Aktief, het blad van Het Masereelfonds

Entry filed under: antisemitisme, België, Duitland, Europa, Extreemrechts, Geschiedenis, oorlog, Politiek Belgie, Samenleving. Tags: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , .

PRETTIGE FEESTDAGEN HOLOCAUSTJODEN

1 Comment Add your own

  • 1. Johan Depoortere  |  December 30, 2019 at 3:17 pm

    Reactie van Gie van den Berghe:

    Mooi stuk Johan, dank je wel!

    Of het nodig en doenbaar is om verschillende historische periodes met elkaar te vergelijken zoals bepaalde eminente historici blijkbaar doen, dat waag ik te betwijfelen. Neem de aanloop naar WO-I en die naar WO-II: weinig te vergelijken volgens mij.

    Dat we beter op onze hoede moeten zijn en dat we heel dringend iets moeten ondernemen tegen verregaande verloedering en normvervaging (die in de jaren dertig heel wat minder duidelijk was), daarmee ben ik het volledig eens. Ook met de voorbeelden die je geeft al denk ik niet dat de in mijn ogen levensgevaarlijke figuur Van Langenhove nu al als gewelddadig mag worden getypeerd. Dat hij geweld oproept, dat hij aanstookt: dat zeker. Maar Jambon doet dat op zijn tragische manier ook.

    Jouw focus op toenemend antisemitisme zint me niet. Racisme in het algemeen, tegen al wie Anders is (ook Witten in de ogen van Zwarten), dàt laait op. Vrienden en vriendinnen, om maar te zwijgen van kennissen, intellectuelen en ‘gewone’ mensen: men kankert dat het niet meer mooi is op de zogenaamde verloedering van ‘onze’ Vlaamse steden door de ‘import’ van ‘vreemdelingen’, mensen met een andere huidskleur of een ietwat afwijkend uiterlijk. Gisteren en eergisteren nog kon ik niet anders dan me in dit verband ‘teweerstellen’ tegen dergelijke malafide, racistische onzin. Het ‘kwaad’ zit al diep – de broodjes aap die politici verspreiden worden door de meerderheid overgenomen.

    Onjuist Johan – al weet ik wat je bedoelt – is dat communisten, socialisten, homo’s, zigeuners (een scheldwoord maar goed) etc. ook ten prooi gevallen zijn aan een massamoord. Hangt er natuurlijk vanaf wat je onder ‘massamoord’ verstaat, en – vreselijke vraag – hoeveel mensen er vermoord moeten worden vooraleer je van massamoord mag/kan spreken. Maar het was géén genocide, er was géén intentie om alle politieke tegenstanders te vermoorden én ze werden ook lang niet alle vermoord. Veel politieke gevangenen werden in de periode voor WO-II ter gelegenheid van een nieuw jaar of de verjaardag van Hitler vrijgelaten.

    De ontzettende repressie tegen politieke tegenstanders (en later tegen homo’s, Getuigen van Jehova) ging acht tot negen jaar vooraf aan de jodenuitroeiing. De Kristallnacht kwam er om het buitenland onder druk te zetten (na de conferentie van Evian eerder dat jaar waarop de beschaafde wereld besliste niet meer joden op te nemen). De meeste van de meer dan 20.000 joden die toen als joden voor het eerst in de KZ (opgericht voor politieke tegenstanders) terechtkwamen werden binnen het jaar vrijgelaten.

    Van een genocide is wel sprake wat gehandicapte Duitsers en Oostenrijkers betreft (operatie T4 naar ‘Tiergartenstrasse 4’, het adres van het administratieve moordcentrum) en natuurlijk ook i.v.m, Roma en Sinti. Daarnaast werden ook miljoenen Russen en Polen genadeloos afgeslacht (iets wat de Russen met gelijke munt zullen betalen). De sinds de jaren 1980 almaar toenemende aandacht voor de jodenuitroeiing heeft hele stukken verleden verdrongen. Vergeten is bijvoorbeeld dat ‘Arbeit macht Frei’ al boven de poort van Dachau stond: het direct na de machtsovername door de nazi’s geopende concentratiekamp voor politieke tegenstanders. Dezelfde leuze stond en staat boven de poort van Auschwitz-I, maar anders dan men nu denkt en soms beweert, was ook die leuze hélemaal niet bedoeld voor joden. Auschwitz-I en -II (Birkenau) werden gebouwd, opgetrokken door Russiche en Poolse krijgsgevangenen die daar massaal bij omkwamen. Auschwitz-I was een concentratiekamp, geen uitroeiingskamp.

    Reply

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Trackback this post  |  Subscribe to the comments via RSS Feed


Categories

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 1,637 other followers


%d bloggers like this: