DE OPTICA VAN VAN EYCK

January 18, 2020 at 11:14 am 1 comment

Door Lucas Catherine

Op 1 februari opent in het MSK van Gent de tentoonstelling Van Eyck een optische revolutie over Van Eyck en zijn tijdgenoten. Ze worden meestal Vlaamse Primitieven genoemd, een terminologie die uit de 19de eeuw stamt en eigenlijk fout is, net als andere omschrijvingen van toen: de Romaanse kunst had niets met Rome te maken en de Gothische niets met de Goten. De Vlaamse Primitieven waren niet primitief en hadden we beter de Brugse vroeg-renaissance genoemd.

Van Eyck was inderdaad al een Renaissancemens. En dat wordt onderschat. Het bleek toen David Hockney zijn onderzoek publiceerde en er ook een BBC-documentaire over maakte. In Secret Knowledge, rediscovering the lost techniques of old masters (1) stelde hij dat Jan Van Eyck, en ook andere schilders van toen met behulp van spiegels en lenzen de hoofden van hun modellen projecteerden om ze zo te kunnen overtekenen. Daarom werden hun schilderijen vanaf 1420-1430 bijna fotografisch. Vergeet niet dat de schilders tot het zelfde gilde behoorden als de spiegel- en lenzenmakers. Die techniek was beroepsgeheim. Hockney gebruikt zelfs ironisch de term ‘Flemish Maffia’

Deze manier van werken is duidelijk te zien op Het Laatste Avondmaal van Dirk Bouts. De figuren kijken kriskras langs elkaar heen en niet naar Jezus. Het lijkt of de hoofden er werden opgeplakt. De lichamen werden eerst geschilderd en daarna de hoofden er met lenzen op geplakt. Hockney merkt op dat nogal wat portretpanelen uit die tijd opvallend klein zijn. Dat komt omdat holle spiegels, van welk formaat ook, altijd een projectie van 30cm op 30cm geven, het formaat van die panelen. Wij weten ook dat holle en bolle spiegels al vanaf 1350 in de Nederlanden werden vervaardigd.

De luchter aan het plafond zie je in vooraanzicht, niet van onder uit – wat logisch zou zijn. Ook dat wijst volgens Hockney op het gebruik van lenzen. 

 

Van Eyck geeft een hint naar deze ‘spiegeltechniek’ in het portret van de echtelieden  Arnolfini (1434). Zo zie je de ruimte weerkaatst, dit maal in een bolle spiegel die tussen hen in hangt en ook hier is de luchter in vooraanzicht en verraadt het gebruik van een lens.

Hockney kreeg nogal wat tekenkanting, ook al bracht hij zijn theorie in praktijk door op de zelfde manier portretten te tekenen, want hoewel een beroemd schilder, was hij voor de academici maar een buitenstaander. En zijn theorie zou afbreuk doen aan de grootheid van Van Eyck. Larie, want daaruit blijkt juist dat Van Eyck een Renaissancemens is die zich de nieuwste technieken wil eigen maken. Hij is ook de man die waarschijnlijk de olieverftechniek introduceerde en uit het belastingsboek van Damme weten we dat de schilders het azuur voor hun blauwe verf uit Akka (Sint-Jan van Akren) in Palestina betrokken.

Waar leerde Van Eyck nu het gebruik van holle spiegels en lenzen ? Hockney veronderstelt dat hij zijn kennis haalde uit De Aspectibus van Alhazen. Dat is de Latijnse vertaling van Alhassan Ibn Haithams (+1039) Kitab al Manazir (Boek over de Optica,) waarin het gebruik van camera obscura, lenzen en spiegels staat beschreven. Er bestaat zelfs een geïllustreerde uitgave van het boek (nu met als titel Opticae Thesaurus) waarin een man zijn hoofd in de lucht projecteert met behulp van een holle spiegel.

Volgens Hockney zou Van Eyck het boek via Italië hebben leren kennen. Wat Hockney niet wist toen hij zijn onderzoek deed is dat hetzelfde boek in Latijnse vertaling al bijna honderd jaar voor Van Eyck begon te schilderen in de bibliotheek van de Ten-Duinenabdij berustte! Hij heeft het met bijna honderd procent zekerheid als nieuwsgierige Renaissancemens gelezen. De spiegel- en lenzenmakers die in het zelfde Sint-Lucas gilde zaten als de schilders haalden er wel hun wijsheid uit.

Toen ik dit feit voorlegde aan mijn schoonbroer die in Vermont (VS) kunstgeschiedenis doceert en een Hockney-fan is namen wij met de schilder contact op, waarop hij enthoesiast reageerde en ons een met fotoshop gemaakte hommage aan Van Eyck opstuurde :

In het Brugse manuscript staan geen figuratieve afbeeldingen zoals Hockney hoopte, enkel meetkundige optische tekeningen.

(1) Wie het boek van Hockney wil consulteren doet dit best in het Engels. In de Nederlandse vertaling werd de annex van 82 pagina’s met wetenschappelijke correspondentie over de theorie niet opgenomen.

De documentaire op Youtube: https://www.youtube.com/watch?v=wpG-ZwnNNaA&list=PLF91E24FABC6BD765

Entry filed under: Geschiedenis, Kunst. Tags: , , , , , , , , .

ZOON VAN EEN TRAGISCHE EEUW HOLOCAUST EN PROPAGANDA

1 Comment Add your own

  • 1. paul de cock  |  January 18, 2020 at 11:33 am

    Interessant .Copy & paste als het ware.

    Reply

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Trackback this post  |  Subscribe to the comments via RSS Feed


Categories

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 1,653 other followers


%d bloggers like this: