Posts filed under ‘Samenleving’

NA ONS DE ZONDVLOED

Is alles om zeep of leven we in de beste der tijden? Je hoeft maar even op Facebook te grasduinen om die vraag in een of andere vorm herhaaldelijk te zien terugkomen. In ons tijdsgewricht lijkt het geweld alsmaar toe te nemen – toch is het aantal moorden en doden door oorlog en geweld de afgelopen eeuwen aleen maar afgenomen, schrijft Yuval Noah Harari in de bestseller Sapiens.  

Over de vraag of onze beschaving naar de knoppen gaat heeft ook de ethicus Gie van de Berghe zich gebogen. Op zijn blog “Serendib” schrijft hij onder andere: Uit een peiling van de Sociale Staat van Nederland in april dit jaar, bleek dat zelfzuchtigheid, asociaal gedrag, gebrek aan respect en onverdraagzaamheid meer zorgen baart dan ‘immigratie, zorg of veiligheid’. Er is meer: populistisch nationalisme is aan een opmars bezig, consumentisme is een bedreiging voor de democratie, rede en wetenschap worden in twijfel getrokken. Is er licht aan het eind van de tunnel? Op die vraag heeft ook van den Berghe geen antwoord. Toch kan zijn bijdrage die hieronder in een licht aangepaste versie wordt weergegeven aanleiding zijn tot reflexie en discussie. 

Johan Depoortere

Andere tijden, andere zeden?

Door Gie van den Berghe

Enkele weken geleden stond ik aan de schuiven aan een kassa. Achter mij een jongetje van een jaar of vier met zijn jonge ouders. De bengel schopte een paar keer hard tegen mijn schenen. Ik begreep hem wel: door mij moest hij iets langer wachten op het speelgoed dat voor hem klaar lag. Ma en pa vonden het best grappig. Tot ik het jongetje vriendelijk vroeg wat hij er zou van denken als ik tegen zijn benen schopte? De gulden leefregel (‘behandel anderen zoals je zelf behandeld wilt worden’) viel bij niet in goede aarde bij de ouders. Waar bemoeide ik me mee? Wie dacht ik wel te zijn? Gelukkig was ik, voor een en ander kon escaleren, aan de beurt om mijn ‘speelgoed’ te betalen: contactlijm.

Het gedrag van die bengel, da’s geen probleem; het gebrek aan opvoeding vanwege de ouders is dat wel. Maar heel wat belangrijker is dat deze egocentrische en tot het eigen gezin beperkte houding niet langer uitzonderlijk is in onze welvarende maatschappij. Steeds meer mensen, jong en oud, houden minder rekening met wie niet tot de eigen kring behoort. Wellevendheid lijkt in te krimpen tot ego en gezin, Thuis en Familie.

Een selfie maatschappij

Bijna alle autobestuurders rijden te snel, mensen stappen in en uit hun wagen zonder oog voor aankomend verkeer. Zappen en ‘appen’ achter het stuur, maar niet aangegeven dat je van richting gaat veranderen. Almaar meer mensen rijden door het rood licht, ook fietsers. Anderen de pas afsnijden, voordringen in de file: het is dagelijkse kost geworden. In autovrije straten wijken wandelaars niet meer uit voor fietsers en vice versa. Voetgangers lopen, het hoofd gebogen als voor een opperwezen, berichtjes uit te wisselen met andere afwezige mensen. Onachtzaam botsen ze tegen anderen op. Waarom die verdorie niet uitkijken? Zien ze dan niet dat zij online zijn?! Te veel wandelaars en fietsers gooien te veel afval in gracht en wei. Een deur openhouden voor wie vlak achter jou komt, het is een zeldzaamheid. Op overvolle bussen en trams staat vrijwel niemand nog zijn zitplaats af aan een bejaarde. Een vriendelijke groet tijdens een wandeling of bij het binnenkomen van een wachtzaal wordt zuinig beantwoord, iedereen zit verdiept in ‘sociale’ media. Vrijwel iedereen buigt het hoofd voor de alomtegenwoordige afgod. In naam van grenzeloze communicatie worden we steeds minder communicatief. Twitterende eilanden in een zee van zelfvervulling.

Technologie – van automatische deuren tot ‘slimme’ telefoons – maakt het mogelijk, maar niet noodzakelijk. Van groter belang is dat we met te velen zijn en dat de meesten onder ons zich aan mateloze consumptie kunnen overgeven.Te veel mensen, te veel wensen. Met iedereen rekening houden, altijd vriendelijk en attent zijn – het is niet meer doenbaar. Met de hoed in de hand kom je niet meer door het ganse land.

Attentheid en beleefdheid nemen te veel tijd in beslag, tijd die je toch al te kort komt door de jacht van het moderne leven. De kinderen moeten met de auto naar en van school gebracht, want met al die auto’s is het te gevaarlijk om ze te voet of met de fiets op pad te sturen. Shoppen, consumeren, hamburgeren, zeeën, pretparken, festivallen. De welvarende wereld lijkt wel een vaste foor, een circus met als clown een koning of president. Elke grootstad gaat prat op zijn eigen groot rad. Deze spektakelmaatschappij kost jaarlijks 1,3 miljoen verkeersdoden, waaronder een half miljoen voetgangers en ook nog eens vijftig miljoen gewonden. Verkeersongevallen zijn wereldwijd de belangrijkste niet aan ziekte gebonden doodsoorzaak.1

De eredienst van het IK wordt alleen en masse opgeheven. Bij brood en spelen, voetbal en oorlog. In de anonimiteit van de massa raken individualisme en egocentrisme gekwadrateerd tot ultranationalisme en tomeloze agressie.

Ik erger me aan mijn ergernissen. Ben ik te oud geworden, kan ik niet meer mee met ‘de tijd’? Ben ik aan het verrechtsen? Er is meer aan de hand. Het gaat niet langer om ‘de jeugd van tegenwoordig’, het ‘langharig tuig’ dat ik ooit was. Jong en oud, man en vrouw, alle lagen van de bevolking geven zich over aan zelfzucht. ‘Eerst onze mensen’, de slogan waarmee het Vlaams Belang dit jaar naar de lokale verkiezingen trekt, speelt in op een wijd verbreide tendens.

Uit een peiling van de Sociale Staat van Nederland in april dit jaar, bleek dat zelfzuchtigheid, asociaal gedrag, gebrek aan respect en onverdraagzaamheid mensen meer zorgen baart dan ‘immigratie, zorg of veiligheid’.2

Kortzichtig

Met hoe meer we zijn, hoe minder rekening we (kunnen) houden met anderen. De ‘anderen’ zijn ons te veel aan het worden. Je bent ze beter kwijt dan rijk. Gemeenschapsgevoel en solidariteit verdwijnen als sneeuw en gletsjers voor de opgewarmde Aarde. Migranten worden ‘illegalen’ genoemd, alsof het niet om mensen maar om daden gaat. Onverdraagzaamheid en racisme grijpen om zich heen, ondanks alle geblaat over het tegendeel. Schild & Vrienden, een Vlaamse jongerenbeweging die identiteit en familie in het vandaal voert, maar in geheime chatgroepen racisme, seksisme en naziverheerlijking predikt,3is slechts het topje van de ijsberg. Ze zetelden al in de Raad van Bestuur van de Universiteit Gent, in de Vlaamse Jeugdraad, hadden NVA en Open VLD geïnfiltreerd en al zestienduizend volgers op Facebook.

Het soort racisme en seksisme dat Schild & Vrienden verspreidde (stills uit de Panoreportage)

Identitaire (identiteitspolitieke) jongerenbewegingen – eigen cultuur, taal, westerse waarden, antimigratie – zijn in heel Europa in opmars.4Het internet is overbevolkt door zelfbenoemde trollen, antifeministen, verzetsbewegingen tegen politieke correctheid, rechtse subculturen die met alles de draak steken en vinden dat je zoveel mogelijk ‘te ver’ moet gaan.5De geest is in onze structureel racistisch en seksistisch maatschappij6weer uit de fles. Nationalistisch populisme waart als een spook over de wereld.7

Het aantal vluchtelingen was nog nooit zo groot: 68,5 miljoen mensen, waarvan meer dan de helft kinderen. Veertig miljoen zijn vluchteling in eigen land. Vijfentachtig percent van de rest wordt opgevangen in omliggende buurlanden, extreem armoedige naties die weinig of geen hulp krijgen. Fort Europa wil er triagecentra oprichten om echte vluchtelingen te scheiden van ‘illegale’ gelukszoekers. Selecties in concentratiekampen, waar kennen we dat van?

Zolang we de andere kant blijven opkijken, de derde wereld aan zijn lot overlaten en neokolonialistisch blijven exploiteren, zullen er steeds meer mensen onze kant op vluchten, zullen velen blijven verdrinken in de Middellandse zee, liefst zestienduizend sinds 2014.

De antimigratie en -migranten houding is niet alleen afkeurenswaardig, ze is ook kortzichtig. Het dringt blijkbaar tot weinigen door dat wij noorderlingen over enkele decennia, als het water ons aan de lippen staat, zelf zullen moeten uitwijken naar hoger gelegen gebieden en continenten. Bij één graad meer globale opwarming verdwijnt Europa onder de zeespiegel. Nog een graad erbij en het is gedaan met (zoog)dierlijk leven op Aarde. De oorzaak kennen we met zijn allen: luchtvervuiling, auto’s, vliegtuigen, elektriciteit. Mocht elke aardbewoner over één gloeilamp beschikken, dan kwam er nog eens 30% luchtvervuiling bij. Moeten wij noorderlingen de anderen dan ook op dit vlak blijven discrimineren?8Bedreigingen ‘zijn soms zo groot dat we er liever geen rekening mee houden’.9Of het boiling frog syndrome:een kikker in een schaal met water dat zo geleidelijk wordt opgewarmd dat het dier zijn lichaamstemperatuur kan aanpassen, tot het niet meer de kracht heeft om weg te springen en wordt gekookt.10

Voorbeeldfunctie

Ook in de politiek rukken narcisme, egocentrisme, racisme en ultranationalisme op. Schreeuwlelijke, demagogische presidenten en brullende dictators dienen wereldwijd als rolmodel. Ze loochenen wat ze net verzonnen hebben, liegen tegen de sterren op. Met Donald Trump als schoolvoorbeeld: geobsedeerd door macht, winnaars versus verliezers, ruig seksisme, racisme en het kleineren van al wie zwakker is.11De Washington Post berekende dat de man tot nog toe gemiddeld zes valse uitspraken per dag heeft gedaan.12Een groot deel van zijn kiezers vindt het allemaal geweldig. Zijn niet alle politiekers leugenaars? Hun president komt er tenminste eerlijk voor uit en staat garant voor vertier en wereldwijde opschudding.13

Luilekkerland

Vrijemarktdenken, neoliberalisme en consumentisme hebben een wereldorde en een persoonlijkheidsstructuur gecreëerd, de zogenaamde ‘neoliberale persoonlijkheid’, die een potentieel vernietigend effect heeft op samenleving en democratie.14

Welvaart werd overvloed en die ontaardde in overdaad. Het kan niet op. Alles wordt aan huis geleverd – op geluk na. Mensen geven jaarlijks miljarden uit aan huisdieren; gezelschapsdieren die eenzaamheid opheffen, altijd geaaid, afgeblaft of in de steek gelaten mogen worden. Geld voor voeding, speeltjes, opsmuk, scans, openhartoperaties, chemokuren, begrafenissen en crematies.15In het Wijnegem Shop Eat Enjoy (het vroegere Wijnegem Shopping center) kun je vanaf 15 september voor ‘slechts’ 150 euro gedurende drie uur bijgestaan worden door een persoonlijke shopping assistent. Een uit New York overgewaaid ideetje.16Volgens Christian Louboutin, de schoenmaker die bekendheid verwierf met superhoge hakken en rode zolen, ‘hebben we allemaal dingen nodig die we niet nodig hebben’.17Ook schoenmakers blijven niet bij hun leest.

Alles is te koop, iedereen consument. Ook onderwijs en studenten. In Vlaanderen wordt de overheidsfinanciering voor universiteiten berekend a rato van het aantal ingeschreven én geslaagde studenten. De gevolgen laten zich raden. Hogescholen en universiteiten snoepen elkaar studenten af met voordelen die geen uitstaans hebben met onderwijs. Er wordt  ‘een hele ervaring’ voorgespiegeld, geen voortreffelijke opleiding. Om marktaandeel en uitstraling te vergroten deinen de programma’s uit en worden colleges gegeven in krakkemikkig Engels.18Adolescenten worden in de watten gelegd in plaats van naar volwassenheid begeleid. De klant is koning. Het aantal studenten aan Nederlandse universiteiten is sinds 2000 met 68% toegenomen, maar de financiële middelen hielden geen gelijke tred.19Hoe zou het ook anders kunnen? Er zijn te veel studenten, professoren, slaagkansen en doctoraten. Velen horen niet thuis op een universiteit.

Er wordt beknibbeld op kwaliteit. Kritisch denken, ook over jezelf en eigen meningen, wordt meer af- dan aangeleerd. Scholen en universiteiten verlagen zichzelf tot diplomamolens. Het niveau van studenten, opleiding en leerkrachten daalt.20Toen ik vijftien jaar geleden als gastprofessor aan de Universiteit Gent een mastercursus begon te doceren, kreeg ik als enige richtlijn mee ‘Gie, het is geen buisvak’. Toen ik een paar jaar later een frauduleuze thesis nul op twintig moest geven, maar de studente achter mijn rug ‘haar’ werkstuk met een dertien beloond zag, werd mijn verbijstering als volgt beantwoord door mijn vakgroepvoorzitter (een logicus): “Weet je dan niet wiens dochter dat is! De dochter van de burgemeester van Geraardsbergen!” Koning, keizer, admiraal, bedriegen doen ze allemaal!

De Nederlandse minister van Onderwijs kondigde bij het begin van het nieuwe schooljaar aan dat de druk op de studenten moet verminderen. Er moeten meer eerstejaars door! Het valt nochtans best mee met die werkdruk, en de stress waarover studenten klagen wordt vooral veroorzaakt door niet-academische activiteiten, zoals bijbaantjes om ‘de gewenste levensstijl inclusief meerdere vakanties in stand te houden’.21Studenten lenen almaar meer geld om van meer luxe te genieten. In Nederland steeg de studieschuld vorig jaar van 1 naar 11,2 miljard euro.22

Zolang het nog kan

Nu zo goed als alles op televisie of on line te zien is, kopieer- en terugspoelbaar is, reizen velen naar de andere kant van de wereld om alles met eigen ogen te zien en vast te leggen op de niet langer gevoelige plaat of zelfverheerlijkende selfies. Alles wat je wil kan, met Neckermann.23

Reisagentschap De Blauwe Vogel prijst een onvergetelijk eindejaar aan met een luxe cruise naar en in Antarctica, vliegtuigreizen inbegrepen.24Zes dagen voordien had Avaaz een petitie opgestart om de bedreigde Antarctische wildernis te redden (in bepaalde gebieden overleven slechts twee op 18.000 pinguïnkuikens vanwege de overbevissing en door klimaatverandering veroorzaakte honger). Kun je dit zomaar blauwblauw laten?

Deelnemers aan internationale conferenties, ook die over het milieu, komen van over de hele wereld aangevlogen, terwijl die lezingen en discussies moeiteloos vanop afstand kunnen gebeuren. Nog los van het milieu, zou het vele geld dat hierop bespaard zou kunnen worden naar minderbedeelden kunnen gaan.

Bij de minste aanleiding nemen mensen een goedkope vlucht, ook als de bestemming makkelijk per trein te bereiken is. Vrijwel iedereen weet dat ze het milieu verder om zeep helpen en alleen maar goedkoop reizen op kosten van werknemers van de vliegtuigmaatschappij. In drukke toeristische oorden komt de plaatselijke bevolking in opstand. Ecotoerisme en astrotoerisme (naar donkere landen om helderder sterren te zien) zitten in de lift. ‘Je leeft maar één keer’ en ‘Zolang het nog kan’, krijg ik te horen. Alsof mensen van vroegere generaties dit konden, er geld en tijd voor hadden. Alsof je heen-en-terug van de derde naar de vierde wereld kunt vliegen. Alsof onze kleinkinderen en achterkleinkinderen nog de toerist zullen kunnen uithangen. We gebruiken alles op. Een hedonisme dat aan cynisme grenst.

Weegee,The Tourist,ca. 1940

Tegenkennis

De vrije markteconomie heeft niet alleen bedrijven maar ook mensen geprivatiseerd. Velen zijn hun eigen zelfingenomen, zelfrechtvaardigende, egocentrische autoriteit geworden. Subjectiviteit primeert op objectiviteit. Via het achterpoortje van vrije meningsuiting is het recht op vrijheid van meningsuiting omgeslagen in de overtuiging dat eenieders mening, over wat dan ook, even veel waard is als die van wie dan ook. Rede en wetenschap worden in vraag gesteld.Wat denken die wetenschappers wel?! Mensen op de maan? Klimaatopwarming? Jodenuitroeiing? AIDS? 9/11? Allemaal fabeltjes! Drink rauwe melk en laat je kinderen niet vaccineren! Volgens ‘anti-vaxxers’ doen inentingen veel meer kwaad dan goed. Mede hierdoor kreeg vorig jaar slechts 45% van de dertienjarige Nederlandse meisjes de HPV-prik, een inenting tegen baarmoederhalskanker.25De Italiaanse anti-establishment Vijfsterrenbeweging (Movimento 5 Stelle,) in 2009 opgericht door de komiek en blogger Beppe Grillo) verspreidt al jaren het gerucht dat vaccins autisme veroorzaken (een gerucht dat onder meer terugging op een artikel in The Lancet waarin dit verband werd gelegd, een artikel dat pas na twaalf jaar werd weerlegd en ingetrokken).26Het aantal gevallen van mazelen in Italië is in de voorbije jaren sterk toegenomen. Slechts 85% van de kinderen wordt gevaccineerd. Nu de Vijfsterrenbeweging in de regering zetelt heeft ze de door de vorige, linkse regering ingevoerde vaccinatiewet (10 vaccinaties voor wie school wil lopen) afgezwakt door het verplichte doktersattest te vervangen door een gewone verklaring van de ouders. In Italië beroepen anti-vaxxers zich op keuzevrijheid om privéscholen op te richten voor hun niet gevaccineerde kinderen. Een chemische bom.

Een demonstratie tegen verplichte vaccinatie in Rome, 2017 – Stefano Montesi/Corbis, Getty Images

Dit soort tegenkennis wordt als een lopend vuurtje verspreid via sociale media en het internet. Vierenveertig procent van de volwassen Noord-Amerikanen haalt zijn nieuws uit Facebook, nieuws op maat van de gebruiker. Tweeënzestig procent haalt zijn kennis op sociale media in het algemeen.27Het internet, die overvloed aan ongecontroleerde, door niemand geverifieerde kennis, is voor velen een snelkoppeling naar eruditie in schijn. Meningen en feiten worden door elkaar gehaald. En wie denkt evenveel te weten als de zo gewantrouwde experts, denkt al gauw dat hij/zij nooit fouten maakt en verdraagt nog minder erop gewezen te worden.28De wijsheid van de massa verdringt onderzoek en expertise. De waarheid verdrinkt in een oceaan van irrelevantie. Iedereen beroemd én De slimste mens.

Ook de gevestigde media onderhouden meer dan ze informeren. ‘We gaan live naar’, waarop een ooggetuige verschijnt die alleen vertellen kan dat hij het in Keulen heeft horen donderen. Recent kwam ook bij VTM protest tegen een berichtgeving die voorrang verleent aan ongevallen, branden en weerfenomenen op buitenlands en politiek nieuws.29Het is één grote infotainmentsoep. Mensen braaf, zoet en tevreden houden met spelletjes, prijzen en producten. Ze af en toe ook een beetje bang maken om ze meteen gerust te stellen: wat hebben we het hier goed!30

Toen op 5 september het VRT-Nieuws verkeerdelijk berichtte dat Adolf Hitler in Mein Kampf (1925-26) had aangekondigd dat hij de joden zou uitroeien, probeerde ik te voorkomen dat deze onwaarheid in volgende nieuwsuitzendingen werd herhaald. Aan de telefoon kreeg ik te horen dat de VRT niet telefonisch bereikbaar was en dat ik mocht inhaken. Op het contactformulier dat ik op de VRT website invulde, kreeg ik het automatisch antwoord dat men er naar streefde binnen de 45 dagen te reageren (18 dagen later had ik nog steeds geen antwoord ontvangen). Nieuws laat zich niet meer actualiseren of corrigeren.

Bonheur

Er is teveel van alles. We kampen met keuzestress: welke school, ziekteverzekering, auto, jurk, kostuum, uniform, pannenlap, hebbeding? ‘Ik voel de keuzestress al komen’, afficheert Orange bij een ongelimiteerd aanbod van smartphones voor wie een abonnement koopt (september 2018). In deze door de economie op sleeptouw genomen democratie kun je bijna niet meer ontkomen aan het bombardement van reclame, amusement en oppervlakkige weetjes. We hebben het niet meer in eigen hand. Apps moeten ons redden. Schermtijd van Apple bijvoorbeeld, dat toelaat het gebruik van je smartphone aan banden te leggen.

Volgens sommigen zijn we nog gelukkiger dan we denken.31‘Geluk’ en ‘gelukkig zijn’ worden evenwel niet duidelijk omschreven. ‘Blijer zijn’, meer gelijkheid qua gender en inkomen, de vrijheid zelf te mogen kiezen, je eigen leven mogen bepalen, zoiets, of dat alles samen. Hier kunnen al flink wat kanttekeningen bijgeplaatst worden. Luck is an attitude, dicteert de nieuwe slogan van Martini. Schijn bedriegt niet meer. Benevelde mensen zijn gelukkig zolang ze niet strontzat zijn, niet meer beseffen dat ze bestaan.

Ook Steven Pinker, hoogleraar cognitieve psychologie aan de universiteit van Harvard, vindt dat het met ons beter gaat dan we denken, en dat de zonnige kant van het leven moet primeren.32Always look on the bright side of life,zongen de in groep gekruisigde Monty Pythons al in The Life of Brian (1979), hun hilarische en geruchtmakende persiflage op het leven van Christus. Vrolijk navelstaren, niet somber koffiedik kijken.33

Volgens bovenvermeld artikel zou geluk ook toenemen met de welvaart. Over de derde of vierde wereld wordt evenwel met geen woord gerept. De enen baden in luxe, de anderen verzuipen in miserie. Frankrijk telde in 2016 8,8 miljoen armen, 14% van de bevolking. Mensen die het met minder dan 1026 euro per maand moesten stellen (60% van het gemiddeld inkomen van de bevolking, 1710 euro p/m). Zo’n vijf miljoen onder hen had per maand minder dan 855 euro.34

De kloof tussen arm en rijk wordt steeds dieper; niet breder, de neoliberale maatschappij heeft belastingbetalers en consumenten nodig. De economische ongelijkheid tussen rijk en arm is in de voorbije twintig jaar in heel wat landen toegenomen, zeker in de VS. Globalisering, technologie en liberalisering van de markt hebben hun beloften niet ingelost.35

Menselijk welbevinden en tevredenheid – om het begrip geluk even te omzeilen – houden verre van altijd gelijke tred met welvaart. Welzijn en geluksgevoel zijn relatief, plaats-, context- en tijdgebonden (une bonne heure). Zelfs al ben je relatief welvarend en leid je een comfortabel leventje, als je status daalt of je omgeving dreigt, zul je je minstens een beetje ellendig voelen.

In 1980 moest 44% van de wereldbevolking het met minder dan 2 dollar per dag stellen, nu is dat gedaald tot 10%. Maar het welzijn van mensen hangt vooral af van hun onmiddellijke omgeving. Wie zijn job verliest omdat een multinational nog een fabriek naar een derde wereldland exporteert, maalt er niet om dat de globale economie het goed doet, of dat meer dan een half miljard Chinezen niet langer straatarm zijn.

Het subjectieve welzijnsgevoel wordt niet alleen door de realiteit bepaald maar ook door je waarneming. Zolang we ons via televisie, reclame en sociale media vergapen aan rijkdom en rijken, appartementen van vijfhonderdduizend euro en meer (‘Huizenjagers’, Vier); zolang mensen blijven denken dat er te veel belastinggeld wordt vergooid aan plantrekkers en vreemdelingen, zullen frustratie en ongenoegen toenemen.

Waarde en sociale status worden al te vaak afgemeten aan die van anderen. Status verklaart ook niet alles. Het bon mot ‘slagen volstaat niet, anderen moeten mislukken’, is geen compleet verzinsel. Plotse financiële welvaart van iemand in je directe sociale omgeving tast niet zelden het eigen welbevinden aan.

In deze te welvarende wereld wordt vrijheid veeleer economisch dan politiek bepaald. Zwakken boeten voor economisch sterken. Veel huurders moeten meer dan de helft van hun loon afstaan aan wie per definitie al meer bezit. In Vlaanderen worden gemiddeld dertig huurders per dag uit hun huis gezet (VRT Nieuws,12.9.2018). In studentensteden kamperen bedelaars bij geldautomaten waar jong kapitaalkrachtig volk geld binnenrijft. In derdewereldlanden zoeken arme mensen op de afvalhopen van de welvaart naar iets bruikbaars.

 Foto gemaakt door James Barnett op afvalhopen in Nicaragua36

Neoliberalisme schept ongelijkheid en onzekerheid. Hoe groter de ongelijkheid, hoe meer stress, zorgen, politieke polarisatie en hoe minder sociale verbondenheid.37

Hoe vrij zijn wij verslaafde consumenten, vastgeketend aan bankleningen voor studies, auto’s en huizen; in een wereld-op-slot omdat anderen onze overvloed begeren? ‘Geen buit, geen dief.’

De meesten onder ons hebben te veel te verliezen om nog kritisch en opstandig te zijn. Maar laat ik alsjeblieft fout zijn en zo snel mogelijk ongelijk te krijgen!

1Maarten Lambrechts – ‘Verkeer als doodsoorzaak in 9 infografieken’, MO*, 7 juni 2018 https://www.mo.be/analyse/doodsoorzaak-verkeer

2Claudia Kammer – ‘SCP: leefniveau stijgt maar sociale kloof blijft groot’, NRC Handelsblad,10.9.2018https://www.nrc.nl/nieuws/2018/09/10/scp-leefniveau-stijgt-maar-sociale-kloof-blijft-groot-a1616006

4‘Radicaal rechtse voorhoede’,Tegenlicht VPRO,16.8.2018; De Standaard,7.9

5Zie daarover ‘Rechtsaf naar Kekistan’, Tegenlicht, VPRO,23.8.2018 & Angela Nagle – Kill all Normies. Online culture wars from 4Chan and Tumblr to Trump and the Alt-right, 2017

6Nadia Fadil, KUL-hoofddocent etnisch-culturele minderheden, in Samira Bendadi – ‘Dekolonisatie is een kwestie van herverdeling – én respect’, MO*, 7.9.2018https://www.mo.be/interview/deze-samenleving-structureel-racistisch?utm_campaign=emo&utm_medium=newsletter&utm_source=email

7Timothy Garton Ash – Jesus Rex Poloniae, New York Review of Books,august 16, 2018 –https://www.nybooks.com/articles/2018/08/16/jesus-rex-poloniae/

8Nathaniel Rich – ‘Losing Earth: The Decade We Almost Stopped Climate Change, The New York Times Magazine,1.8.2018https://www.nytimes.com/interactive/2018/08/01/magazine/climate-change-losing-earth.html?hp&action=click&pgtype=Homepage&clickSource=image&module=photo-spot-region&region=top-news&WT.nav=top-news). Zie ook het fotoproject van Kadir van Lohuizen – Where will we go? Rising sea levels,2016 http://noorimages.com/project/rising-sea-levels/

9Tim Flannery – ‘The Big Melt’,NY Review of Books,16.8.2018, p. 60

11Samir Gandesha – ‘The Neo-Liberal Peronality: Charting the rise of Donald Trump’,Institute for the Humanities, Contours Journal,Spring 2017 –http://www.sfu.ca/humanities-institute/contours/issue8/psycho-trump/4.htmlThijs Lijster – ‘De stront van de baas eten’, De Groene Amsterdammer,5 september 2018 https://www.groene.nl/artikel/de-stront-van-de-baas-eten?utm_source=De+Groene+Amsterdammer&utm_campaign=2f8b682713-Wekelijks-2018-09-05&utm_medium=email&utm_term=0_853cea572a-2f8b682713-69885825

12Michiko Kakutani – The Death of Truth,London, William/Collins, 2018, p. 13

13ibid, 82

14Samir Gandesha – From the ‘Authoritarian’ to the ‘Neo-Liberal’ Personality, draft, ttp://www.academia.edu/22774493/From_the_Authoritarian_to_the_Neo-Liberal_Personality

15Daphne van Paassen – Een wandelstok voor Bello, De Groene Amsterdammer, 18 juli 2018 https://www.groene.nl/artikel/een-wandelstok-voor-bello

17NRC Handelsblad, 28 augustus 2018

19NRC Handelsblad,31 augustus 2018

20VRT Nieuws,1.9.2018

22NRC Handelsblad,1 september 2018

24achterop Knack, 22.8.2018

25Frederiek Weeda – ‘Je weet niet of de rest gevaccineerd is’, NRC Handelsblad,25 juni 2018 https://www.nrc.nl/nieuws/2018/06/25/je-weet-het-niet-of-de-anderen-op-de-creche-gevaccineerd-zijn- a1607855?utm_source=SIM&utm_medium=email&utm_campaign=5om5&utm_content=&utm_term=20180626

26Jason Horowitz– ‘Italy Eases Vaccine Law Just as Children Return to School’, The New York Times, 22.9.2018https://www.nytimes.com/2018/09/20/world/europe/italy-vaccines-five-star-movement.html;Laura Eggertson – ‘Lancet retracts 12-year-old article linking autism to MMR vaccines’, CMAJ.JAMC,march 2010 – https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2831678/.

27Robert Darnton – ‘The Greatest Show on Earth’, New York Review of Books,28.6.2018 http://www.nybooks.com/articles/2018/06/28/fantasyland-bunk-greatest-show-on-earth/#fnr-2

28Tom Nichols – The death of expertise. The campaign against established knowledge and why it matters,New York, Oxford University Press, 2017 – p 70-109

29De Standaard, 6.9.2018

30Nichols, 139

31Hidde Boersma – ‘Modernisering is de weg naar een beter leven’, De Groene Amsterdammer,15 augustus 2018https://www.groene.nl/artikel/modernisering-is-de-weg-naar-een-beter-leven

33Christiaan Weijts– ‘Leden van de Staten-Generaal: we zien wel’, NRC-Handelsblad,17.9.2018

34‘En 2016, la France comptait près de neuf millions de pauvres’, Le Monde,11.9.2018https://www.lemonde.fr/societe/article/2018/09/11/en-2016-la-france-comptait-pres-de-neuf-millions-de-pauvres_5353647_3224.html. In Vlaanderen wordt 13,8% van de kinderen in armoe geboren; een verdubbeling in tien jaar tijd (‘Arm Vlaanderen’, Pano, 12.9.2018https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2018/09/12/pano-arm-vlaanderen-5-jaar-later/; zie ook suggesties voor verbetering vanwege Netwerk tegen Armoede; https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2018/09/13/opinie-netwerk-armoede-na-pano/

35Joseph E. Stiglitz – ‘Meet the ‘Change Agents’ Who Are Enabling Inequality’, The New York Times,20.8.2018 –https://www.nytimes.com/2018/08/20/books/review/winners-take-all-anand-giridharadas.html?emc=edit_bk_20180824&nl=book-review&nlid=7317642320180824&te=1&login=smartlock&auth=login-smartlock

Zie ook de sarcastische alternatieve troonrede van Christiaan Weijts – ‘Leden van de Staten-Generaal: we zien wel’, NRC-Handelsblad,17.9.2018https://www.nrc.nl/nieuws/2018/09/17/leden-van-de-staten-generaal-we-zien-wel-a1616808?utm_source=SIM&utm_medium=email&utm_campaign=Vandaag&utm_content=&utm_term=20180922

36Katy Steele – ‘James Barnett, a man who gave up everything he owned to live on the streets and love the poor’,Reporting for the public good,https://publicgoodreporting.wordpress.com/2012/04/23/james-barnett-a-man-who-gave-up-everything-he-owned-to-live-on-the-streets-and-love-the-poor/

Zie ook het fotoproject van Kadir van Lohuizen – Wasteland,2017 http://noorimages.com/project/wasteland/

37Jonathan Rauch – ‘Why Prosperity Has Increased but Happiness Has Not’, New York Times,21.8.2018https://www.nytimes.com/2018/08/21/opinion/happiness-inequality-prosperity-.html?emc=edit_ty_20180823&nl=opinion-today&nlid=7317642320180823&te=1

September 26, 2018 at 10:46 am 1 comment

VERDEELD DUITSLAND

Topvoetballer Mesut Özil heeft in Duitsland over migratie en integratie een debat uitgelokt dat tot vandaag in de media, op kantoor, in de huiskamer en in de Stammkneipe blijft nazinderen. “Ik ben Duitser als we winnen, maar ik ben een immigrant als we verliezen,” zei Özil een paar weken geleden en wakkerde daarmee de controverse aan die al eerder was ontstaan door een foto waarop de voetballer te zien was in het gezelschap van de Turkse leider Erdogan. De mediastorm die daarop volgde deed veel Duitsers van Turkse of andere buitenlandse origine zich afvragen of ze na twee-drie generaties echt wel zo goed geïntegreerd zijn en als Duitsers aanvaard worden als ze tot nu toe dachten. Özil zelf zei vaarwel tegen de Mannschaft, die het ook al hard te verduren kreeg na de bedroevende prestatie op het wereldkampioenschap. Maar – zo schreef Der Spiegel – 58% van de Duitsers vinden niet dat Özil respectloos of racistisch behandeld werd en slechts 27% betreurt dat hij uit de nationale ploeg is verdwenen.

Özil met Erdogan. De foto deed een verhit debat losbarsten.

Het Özildebat komt bovenop de scherpe Duitse verdeeldheid over de migratieproblematiek. Ook in Duitsland worden de grenzen van het fatsoen voortdurend opgeschoven, ook in Duitsland wordt extreem-rechts en racistisch taalgebruik mainstream. Woorden die ons bekend in de oren klinken of hun Duitse variant worden bij onze Oosterburen steeds vaker in de mond genomen: “asieltoerisme,” “open-grenzenlobby” (“Anti-Abschiebe-Industrie.”), “Gutmenschen.” In talkshows worden moslims steevast geassocieerd met bedreiging of criminaliteit en op een Pegidabetoging in Dresden werden migranten uitgenodigd te “verzuipen” (“Absaufen.”)

Aan de andere kant van het spectrum heb je iemand als kardinaal Reinhard Marx die de christendemocraten Seehofer en Söder de mantel uitveegt wegens hun ruk naar rechts en hun populistisch taalgebruik. De stem van Marx, aartsbisschop van München en voorzitter van de Duitse bisschoppenconferentie, heeft gewicht in een land waar de christendemocratie nog altijd de dienst uitmaakt. Maar juist een partij die het woord “christelijk`’ in haar titel voert heeft volgens Marx bijzondere verplichtingen ten aanzien van de armen en de onderdrukten en dus ook van mensen die op de vlucht zijn voor armoede en vervolging. Dat spoort volgens de bisschop helemaal niet met de richting die CDU maar vooral de Beierse zusterpartij CSU uitgaat. Zo laakte de bisschop minister van binnenlandse zaken Horst Seehofer, die er prat op ging dat hij zijn 69e verjaardag had gevierd door 69 uitwijzingen te ondertekenen. “Hoogst ongepast” vindt de bisschop. En dat de Beierse minister-president Markus Söder het woord “Asieltoerisme” in de mond neemt kan Marx evenmin smaken. “Nationalist zijn en katholiek zijn dat gaat niet samen,” stelde de aartsbisschop zonder omwegen in een interview met het weekblad Die Zeit. Kom daar eens om bij onze zwijgzame bisschoppen die vooral de kool en de geit willen sparen.

Kardinaal Reinhard Marx: “Nationalist zijn en katholiek zijn dat gaat niet samen.”

Kardinaal Marx is niet de enige die door gevoelens van solidariteit en medeleven wordt bewogen. Volgens een enquête in opdracht van het ministerie voor gezinszaken engageren zich nu nog 20% van alle Duitsers met een of andere vorm van hulp aan vluchtelingen: financieel, met materiële hulp of met bijvoorbeeld taalondericht. Sedert 2015 was zowat de helft van de bevolking op een of andere manier bij de hulpverlening betrokken. Maar in een klimaat van angst en haat dreigt deze spontane stroom aan hulpverleners op te drogen. Ook economisch kan het kerende tij in Duitsland zware gevolgen hebben. In Der Spiegel maakt een vrouwelijke bedrijfsleider zich grote zorgen omdat van de twaalf immigranten die ze als werknemer heeft aangenomen de helft met uitwijzing wordt bedreigd. Meer dan 100 ondernemingen ijveren nu met een initiatief voor de legalisatie van hun vluchtelingen-werknemers.

Joe Kaeser, de baas van Siemens, het grootste Duitse industrie-en technologiebedrijf, is bezorgd om de toenemende verruwing van het debat. Toen Alice Weidel, de fractievoorzitster van de extreem-rechtse AfD het in de Bondsdag had over “hoofddoekmeisjes” en “mesmannen” antwoordde Kaeser op twitter: “Liever hoofddoekmeisjes dan Bund deutscher Mädel 1. Met zulke woorden beschadigt mevrouw Weidel het aanzien van ons land in de wereld, daar waar de voornaamste bron van de Duitse welvaart ligt.” Dat een industriemagnaat als Kaeser de parallel trekt tussen de Bondsrepubliek en de Nazitijd is hoogst uitzonderlijk. Maar ook toen, zo betoogde Kaeser in München, hebben teveel mensen te lang gezwegen. Zijn oom is in Dachau vermoord omdat hij weigerde aan te sluiten bij de Hitlerjugend.

Dat extreem-rechts nu in de Bondsdag zit is één ding, erger wellicht is dat partijen die tot het democratische centrum worden gerekend meer en meer in die richting opschuiven. Zoals bij ons figuren als Hendrik Bogaert of Gwendolyn Rutten het taalgebruik en ideeën van extreemrechts salonfähig maken, zo gaan Duitse christendemocraten en liberalen de populistische rand opzoeken. Of zoals een Duitse zakenvrouw van Turkse origine het in Der Spiegel verwoordt: “Met elk succes van de populisten laten de democratische partijen zich aan de neusring door de manege slepen. Dat kost hun alleen maar stemmen want wie volks-nationalistisch ingesteld is kiest voor het origineel en niet voor het afgietsel.”

Markus Söder, minister-president van Beieren (CSU)

De peilingen lijken haar gelijk te geven: de almachtige CSU met Markus Söder aan het hoofd van de regering in Beieren stevent in de Landsdagverkiezingen van 14 oktober aanstaande op een historische nederlaag af. De harde taal van Söder levert niet hem maar de concurrentie op rechts stemmen op. In de peilingen komt de AfD nu op de derde plaats, maar de grote winnaars lijken de Groenen te worden die met de 33-jarige Katharina Schulze een stemmenkanon in huis hebben. Daarom wordt nu al openlijk gespeculeerd over een “Groen-zwarte” coalitie in Beieren en wellicht met dat vooruitzicht matigt Söder in de campagne zijn anti-immigratierethoriek. Maar in de jongste geschiedenis hebben de verkiezingen in de Duitse deelstaten alleen dit gemeen: alle peilingen zaten glad verkeerd.

Johan Depoortere

1De vrouwenorganisatie van de Nazis

August 17, 2018 at 11:22 am 2 comments

NIETS DAN DE WAARHEID

Caravaggio, Het offer van Isaak (1603)

Door Gie van den Berghe 

www.serendib.be

Onwaarheden, roddel, nepnieuws – ze zijn van alle tijden. Maar nu worden ze nog sneller verbreid door de a-sociale media, door de vervlakking en commercialisering van ‘het’ nieuws, door de zogenaamde democratisering van kennis. Pastoor, dokter en professor hebben de waarheid niet langer in pacht.

Geen waarheden zonder onwaarheden. De één zijn waarheid is niet zelden de ander zijn onwaarheid. Van kleuren en geuren tot ideologische, religieuze en politieke visies. Maar om waar te zijn, moet iets vatbaar zijn voor weerlegging. Onbetwistbare waarheden zijn valse waarheden. God bijvoorbeeld. Een waarheid die geen tegenspraak duldt, is weinig meer dan een vooroordeel.

Evidente waarheden als de Holocaust mogen dus betwist worden. Wie dat verbiedt, speelt in de kaart van ontkenners en twijfelaars want censuur lijkt aan te geven dat iets het daglicht niet veelt. Bij analyse en weerlegging van negationistische argumenten blijkt trouwens dat sommige aspecten van het stereotiepe Holocaustverhaal voor betwisting vatbaar zijn.

Neem de benaming Holocaust, Grieks voor ‘wat volledig verbrand moet worden’. In het Bijbelboek Genesis stelt God Abraham op de proef. Hij moet zijn geliefde zoon Isaak ten offer brengen. Abraham bereidt zich voor, bewijst godvrezend te zijn en mag daarom een ram in plaats van zijn zoon offeren. God belooft hem rijkelijk te zullen zegenen met een talrijk nageslacht dat al zijn vijanden zal verslaan.

Eind jaren 1970 voerden religieusmystieke joden de Bijbelse slachtofferterm Holocaust in als benaming voor de jodenuitroeiing door de nazi’s. De Binding van Isaak werd een metafoor voor de miljoenen joden die werden geofferd voor de wederopstanding van het joodse volk en Israël. Het offer, dat door sommige exegeten vergeleken wordt met de offerdood van Jezus, is niet tevergeefs geweest. Het onzegbare leed is verwerkt. Israël is het zoenoffer voor de jodenuitroeiing in Europa.

Seculiere joden zagen dit Holocaustbegrip niet zitten. Maxime Steinberg, een Belgisch jood en historicus wiens moeder in Auschwitz werd vermoord, noemde het in 1985 “een belediging van de miljoenen slachtoffers van de genocide, een besmeuring van de herinnering aan mijn moeder”. Zij was immers geen “instemmend slachtoffer van een nieuw liturgisch ritueel waarin de SS de plaats zou ingenomen hebben van de offerpriesters. Ze hebben haar ook niet vermoord om een of ander lot van het joodse volk te rechtvaardigen”. De in deze context “schaamteloze term ‘holocaust'”, vervolgde Maxime, “heeft niets met geschiedenis te maken maar alles met de mythes veroorzaakt door de catastrofe”.

Mede door de Amerikaanse televisieserie Holocaust uit 1978 – een serie die ondanks of dankzij haar soapgehalte nog aan populariteit wint – en de eind vorige eeuw uit de grond rijzende Holocaustmusea, wordt het Holocaust-slachtofferbegrip ondertussen wereldwijd gebruikt, ook door historici.

Alleen maar een kwestie van woorden? We weten toch met zijn allen waarover het gaat?! Gespecialiseerde historici wel, maar het grote publiek kent vooral het stereotiepe Holocaustverhaal. En dat is, zoals veel ingeburgerde verhalen, sterk vereenvoudigd, deels onjuist en onwaar.

Niemand kan alles kennen. Veel van wat we denken te kennen is een oppervlakkige, vereenvoudigde en al te samenhangende versie van de werkelijkheid. U en ik kunnen niet anders dan de beperkte informatie waarover we beschikken beschouwen als alles wat er over een bepaald iets te kennen valt. Met de beschikbare informatie bouwen we een verhaal en als dat goed is, geloven we het, wordt het waarheid.

Kennis is een eiland in een oceaan van onwetendheid.

Vast staat dat meer dan vijf miljoen joden werden vermoord. Maar hoe is het zo ver kunnen komen?Hoe werden mensen als u en ik volkenmoordenaars? Waarom keken we met zijn allen weg? Hoe uniek is de jodenuitroeiing?

Holocaust verwijst naar slachtoffers, niet naar daders. Deze laatsten hadden het over Endlösung der Judenfrage. Eindoplossing – er was dus voordien al sprake van een jodenprobleem. En inderdaad, de diaspora, de verspreiding van joden over de hele wereld, werd in veel landen en kringen als probleem ervaren. De discriminatie, vervolging en verdrijving van deze migranten werd eeuwenlang godsdienstig en antisemitisch gerechtvaardigd.

Gustave Doré  “Le Juif errant” Gekleurde houtsnede in Le Journal pour Rire, Paris, 1852

De eeuwige jood – titel van een antisemitische nazi-propagandafilm uit 1940 – was geen bedenksel van nazi’s maar van katholieken. Het verhaal van de wandelende of dolende jood dateert uit de middeleeuwen. Jezus, zo luidde het, vroeg op weg naar Golgota, gebukt onder het kruis, aan een jood om even op zijn dorpel te mogen rusten. De jood weigerde of bespotte Jezus, waarop die zei: “ik zal rusten, maar gij zult ronddolen over de aarde zonder te kunnen rusten, tot de dag van het laatste oordeel”. Moraal van het verhaal: wie Christus, de christelijke leer verwerpt, moet op geen verlossing rekenen.

Toen het naziregime begin 1933 de macht kreeg, vaardigde het meteen anti-joodse maatregelen uit. Joden moesten door pesterijen, boycots, discriminatie en beroepsverbodenhet land uit gedwongen worden. Maar de rest van de wereld had geen boodschap aan nog meer joden. De VS had al in 1924 beslist dat dergelijke ‘inferieure rassen’ niet langer welkom waren.

Duitsland zat met zijn joden opgescheept. Toch dacht de eerste acht jaar van het nazibewind niemand aan uitroeiing. Die begon pas in de tweede helft van 1941, samen met de inval in de Sovjet-Unie. Eén en ander ging dus heel wat geleidelijker in zijn werk dan het stereotiepe Holocaustverhaal wil.

Niet dat het nazibewind terugschrok voor gewelddaden en massamoord. Lang voor iemand aan jodenuitroeiing dacht, werden talloze mensen van eigen bloed gesteriliseerd en geëuthanaseerd – Ariërs met een mentale of fysieke handicap. Tot het einde van de oorlog werden in totaal 360.000 mensen gesteriliseerd.

Kort voor het begin van de Tweede Wereldoorlog begon de zogenaamde euthanasie-actie, de moord op minstens 70.000 mensen met een handicap.De actie lekte uit, een bisschop hield een opgemerkte preek en de operatie werd officieel stopgezet maar ging achter de schermen door.

Tegen de uitroeiing van de joden kwam ook van katholieke zijde nooit protest. Integendeel, na de oorlog hielp het Vaticaan verscheidene topnazi’s ontkomen naar Zuid-Amerika.

Ook wat sterilisatie en uitroeiing van zogenaamd minderwaardige mensen betreft, heeft het naziregime weinig uitgevonden. De gedachte dat fysieke, mentale en morele kenmerken erfelijk zijn en het dus verstandig is de gezondste, sterkste en meest begaafde mensen aan elkaar te koppelen, is van alle tijden. Plato, Aristoteles, Thomas Morus en tal van verlichtingsfilosofen en wetenschappers hebben daarvoor gepleit.

In 1883 bedacht Francis Galton, een vindingrijk wetenschapper en neef van Charles Darwin, de term eugenics : goede genese, goede geboorte. Darwin viel hem bij : de evolutie van de mens is door toedoen van mens en beschaving vrijwel tot stilstand gekomen. De mens, schreef hij in 1871 in De afstamming van de mens, kan maar vooruitgaan als hij onderworpen blijft aan harde strijd. Alleen dan komen de besten boven drijven. De voortplanting van gewenste individuen zou bevorderd moeten worden en die van ongewensten belemmerd, ware het niet dat zulks in beschaafde naties uit den boze is.

In de VS werd vanaf 1920 al op relatief grote schaal gesteriliseerd. Ook in het democratische Weimar-Duitsland gingen toen stemmen op om zogenaamd levensonwaardig leven te beëindigen. Karl Binding en Alfred Hoche, een jurist en een psychiater, pleitten in Die Freigabe der Vernichtungvoor gedeeltelijke opheffing van het verbod te doden. Twee jaar na de nederlaag in de Grote Oorlog vergeleken ze een slagveld bezaaid met lichamen met een instelling waar idioten met de grootste zorg werden omringd. Tegenbeelden van mensen, zonder wil tot leven of sterven. Levens van negatieve waarde rekken is meedogenloos; ze geen zachte dood gunnen is wreed en een zware belasting voor verwanten en maatschappij. Dergelijke levens doden is geen misdaad of immorele handeling, maar nuttig en geoorloofd.

Nog in 1920, stuurde een directeur van een Saksische verpleeginstelling voor zwakzinnige kinderen een vragenlijst naar de ouders. Zou u instemmen met een pijnloze levensbekorting als vast staat dat uw kind ongeneeslijk idioot is? Of alleen als u niet meer voor uw kind kunt zorgen, na uw dood bijvoorbeeld? Of alleen als uw kind fysiek of psychisch zwaar afziet? En tot slot: wat vindt uw vrouw hiervan? 73 % van de 162 ouders antwoordde ‘ja’ op alles, 27% ‘neen’ op sommige vragen. Nogal wat ouders voegden eraan toe dat ze liever van niks geweten hadden: ‘niet vragen, doen!’.

Het is, voor wie er even bij stil staat, best merkwaardig dat het nazibewind eigen volk steriliseerde en ombracht voordat het joden massaal begon uit te roeien. Blijkbaar zagen ze in joden, anders dan in gehandicapten, toch nog de mens, zij het van een concurrerend ras.

Enkele stappen uit de escalatie tot genocide.

Tien dagen na de aanhechting van Oostenrijk (maart 1938), toen de pers bol stond van nazi-gruweldaden – terwijl de nazi’s door veel Oostenrijkers enthousiast werden verwelkomd – grendelde de beschaafde wereld zijn grenzen verder af.

In juli 1938 overlegden vertegenwoordigers van een dertigtal landen in het mondaine Evian-les-Bains. Alleen de Dominicaanse republiek wou joden opnemen. Australië verklaarde tegen antisemitisme en racisme te zijn en wou die problemen onder geen beding importeren.

Op 5 oktober 1938 ging het nazibewind in op het verzoek van de Zwitserse regering om een rode J te plaatsen op paspoorten van Duitse joden.

Ook Polen weigerde joden op te nemen. Daarom deporteerde Duitsland eind oktober 1938 15.000 Poolse joden naar een niemandsland aan de grens met Polen. Onder hen ook de familie van Herschel Grynszpan. Die pleegde op 7 november een aanslag op een ambtenaar van de Duitse ambassade in Parijs. Duitsland reageerde met een pogrom, de Reichskristallnacht. Talloze synagogen en joodse zaken gingen in vlammen op. Twintigduizend joden werden in concentratiekampen opgesloten, kampen waar tot dan voornamelijk politieke gevangenen zaten. Enkele honderden joden overleefden dit niet, maar de anderen werden na enkele maanden vrijgelaten.

De wereld bleef wegkijken. Eigen volk eerst.

Het slachtofferperspectief berooft ons van inzicht in de ontstaansgeschiedenis van de Endlösung der Judenfrage.

Hitler hield van honden en kinderen. Hoe waar ook, de bewering druist in tegen onze waarheid. Wij mensen denken makkelijk in absolute goed-kwaad tegenstellingen, in slachtoffer-dader termen. Genocidaire daders worden gedemoniseerd, onherkenbaar gemaakt als mens. We ontmenselijken ze zoals zij met gehandicapten en uiteindelijk ook met joden deden. Wie dehumaniseert verheft zich boven de ander, wordt dader in potentie.

Daderbronnen zoals Hitlers Mein Kampf, de memoires van Auschwitzcommandant Rudolf Höss of die van Adolf Eichmann; de fotoalbums die SS’ers maakten van de ontruiming van het Warschau getto of van de aankomst van een jodenkonvooi in Auschwitz – dit soort daderbronnen maakt duidelijk dat veel daders dachten het goede of toch het noodzakelijke te doen. Ze doodden voor een goed doel: het Volkslichaam zuiveren van biologisch ballast en het jodenprobleem definitief oplossen. Kwaad om bestwil.

Ella Lingens-Reiner, een Oostenrijks arts die wegens hulp aan joden in Auschwitz belandde, zei daar tegen Fritz Klein, de SS-arts met wie ze moest samenwerken, dat ze zich schaamde tot de Duitsers gerekend te worden. Klein, volgens Lingens-Reiner een beschaafd man, begreep dat niet. Hoe kun je, vroeg ze hem toen, meewerken aan de uitroeiing van joden, heb je als arts dan geen respect voor menselijk leven? Natuurlijk wel, antwoordde Klein, “uit respect voor menselijk leven moet ik de rotte appendix uit het zieke lichaam verwijderen en joden zijn de rotte appendix in het Europees lichaam”. Een daderperspectief.

Fritz Klein was een meedogenloze antisemiet. De man ook die kort na de oorlog in Bergen-Belsen gefotografeerd werd in een ‘ravijn’ van lijken, een massagraf dat de Britse bevrijders moesten graven om de in het kamp heersende tyfus te bestrijden.

Bergen-Belsen 24 april 1945

 

Epiloog

In 1931, zeven jaar voor het nazi-bewind de rode J invoerde, introduceerde België in Rwanda etnische identiteitskaarten met daarop het grotendeels fictieve onderscheid Hutu – Tutsi – Twa. Omdat niet iedereen op het oog herkenbaar was, werd bepaald dat wie tien of meer koeien bezat, Tutsi was. Zo gebeurde het dat de ene broer Tutsi en de andere Hutu werd. Tijdens de Rwandese genocide in 1994 werden de racistische identiteitskaarten een dodelijk hulpmiddel bij identificaties aan wegversperringen.

Ook bij deze genocide keek de hele wereld weg, België op kop.

De analogieën met hedendaagse toestanden en houdingen kunnen u niet ontgaan zijn.

Lezing gehouden op 9 juni 2018 in het Liberaal Archief te Gent, in het kader van een lezingencyclus over waarheid en onwaarheden, voor een honderdtal vrijmetselaars (zelf behoort Gie tot geen enkel genootschap, laat staan een geheim).

July 14, 2018 at 4:33 am 2 comments

DAAR GAAN WE WEER

June 14, 2018 at 6:56 am 1 comment

HET NUT VAN GESCHIEDENIS

Na het overlijden van Jef Coeck hebben we even getwijfeld of we dit salon nog wel open zouden houden. Jef was medestichter, bedenker van de naam en wellicht ook de meest dynamische barkeeper van het salon. Na overleg concludeerden we dat het nog steeds een reden van bestaan heeft. Hopelijk vinden onze lezers en zij die in het verleden bijdragen leverden dat ook. Jef zou vermoedelijk akkoord gaan. Het hier volgende essay is aan hem opgedragen.

 

HET NUT VAN GESCHIEDENIS

Opgedragen aan Jef Coeck 

Memorial for Peace and Justice in Montgomery, Alabama

Door Tom Ronse

Soms stel ik me een wereld voor waarin de onwetendheid over wat er vroeger gebeurd is niet zo groot zou zijn. Hoe anders zou die er uitzien?

 

1. Het heilige Amendement

Elke Amerikaan kent “the Second Amendment” dat van het bezit van wapens een grondwettelijk recht maakt maar weinigen weten hoe het tot stand kwam. Waarom vonden de “founding fathers” van de jonge republiek het zo nodig dat ze het de tweede plaats gaven in “the Bill of Rights”, vlak na het recht op vrije meningsuiting? Was de pioniersgeest de reden, de nood om de gevaren van het nog ongetemde land te trotseren? Was het de vrees voor een tiranniek centraal gezag die, zo kort na de bevrijding van de autocratische Britse heerschappij, nog zeer levend was?

Al die factoren speelden een rol maar wat de doorslag gaf was de druk van de zuiderse staten. Die zochten grondwettelijke bescherming tegen de mogelijkheid dat het Kongres, als het snel groeiende noorden er de plak zou zwaaien, hun slavenpatrouilles zouden verbieden. In de meeste noordelijke staten was slavernij toen ook nog legaal maar de economie was er niet op gebaseerd. De oppositie ertegen nam toe. In Massachusetts was ze al afgeschaft. In de zuiderse plantage-economie daarentegen was de slavenarbeid essentieel. In Virginia, de staat van James Madison en Patrick Henry die een grote invloed hadden op de formulering van de grondwet, bestond 42% van de bevolking uit slaven. Om die in het gareel te houden organiseerden alle zuiderse staten slave patrols, milities die permanent patrouilleerden, loslopende zwarten controleerden en jacht maakten op ontsnapte slaven. Het second amendment verantwoordt het recht op wapenbezit dan ook vanuit de noodzaak van milities. De volledige tekst luidt: A well regulated militia being necessary to the security of a free state, the right of the people to keep and bear arms shall not be infringed.

 

2. Meesters?

De kennis over die tijd beperkt zich veelal tot enkele mythes, anecdotes en simpele verhalen. Niet alleen in de VS. In Knack Focus van 18 april vertelt columnist PB Gronda het verhaaltje aldus: “Als ik aan de klas van mijn dochter zou moeten uitleggen hoe de zelfstandige Verenigde Staten zijn ontstaan, dan zou ik kunnen vertellen hoe de oorspronkelijke bevolking van Indianen veel pijn werd gedaan en dan vervangen werd door gedwongen nieuwkomers uit Afrika en uitgenodigde nieuwkomers uit Europa. Die laatsten kregen land en werden meesters, de anderen kregen kettingen en werden slaven”. En dat verklaart volgens Gronda de realiteit van vandaag.

Akkoord, PB wil het niet te ingewikkeld maken, zijn dochter is wellicht nog heel jong, maar dit is toch wel heel kort door de bocht. Zijn grootste fout is de bewering dat de nieuwkomers uit Europa “uitgenodigd” waren, land kregen en meesters werden. In werkelijkheid was het voor de meesten onder hen ook een gedwongen overtocht, in condities die nauwelijks beter waren dan die van de slaven. De meerderheid van de blanken die tijdens de koloniale periode naar Amerika emigreerden waren indentured servants. De agrarische revolutie in Groot-Brittannië die gepaard ging met een privatisering van de gemeenschappelijke grond en de massale onteigening van kleine boeren, had een groot menselijk overschot doen ontstaan dat naar de kolonies verscheept werd. Sommigen werden gedwongen, anderen vertrokken vrijwillig omdat het water hen aan de mond stond. Voor hun reis betaalden ze met tijdelijke, contractuele slavernij. Voor een periode, meestal van vijf à tien jaar, werden ze iemands slaaf. Die mocht hen desgewenst afbeulen, straffen, afranselen, verkrachten,hun vrije tijd controleren, hen aan een andere baas verkopen. Als ze wegliepen werd jacht op hen gemaakt. Vrouwen die zonder toestemming zwanger werden, moesten twee jaar langer dienen. En als de termijn verstreken was, kregen ze dan land, werden ze meesters? Hoogstens kregen ze een lapje onvruchtbare grond en verder een aalmoes en een trap onder de broek. De meesten bleven arm, ter plaatse trappelend op de tweede laagste sport van de sociale ladder. Net boven de slaven.

Hun nakomelingen staan daar nog altijd. Velen van hen stemden voor Trump. Want die heeft begrepen wat president Johnson een halve eeuw geleden opmerkte: “Als je de laagste blanke man kunt overtuigen dat hij beter is dan de beste kleurling, dan zal hij het niet merken dat je hem besteelt. Geef hem iemand om op neer te kijken en hij maakt zijn zakken leeg voor u.”

 

3. Een monument tegen het vergeten

Na de burgeroorlog waren de slaven vrij maar dat is eigenlijk ook een mythe. De terreur waaronder de zwarten in de zuiderse staten gebukt gingen, werd nog intenser omdat wraakgevoelens meespeelden. De nederlaag in de oorlog waarin meer dan 300 000 zuiderlingen omkwamen, smaakte bitter. De ex-slaven moesten het ontgelden. De slavenpatrouilles waren afgeschaft maar dat betekende enkel dat ze niet meer door de staten werden georganiseerd. Het waren nu privé-milities maar niet zelden werden ze geleid door de plaatselijke sheriff of politiechef. De Ku Klux Klan was een rechtstreekse erfgenaam van de slavenpatrouilles.

 

In Montgomery, de hoofdstad van Alabama, werd op 26 april een aangrijpend monument onthuld.

In het midden van dit National Memorial for Peace and Justice is een wandelgang waarin 800 stalen zuilen aan het plafond hangen. Op elke zuil staat de naam van een plaats waar zwarten publiek gelyncht werden, alsook de namen van de slachtoffers en een korte beschrijving van hun “misdaden”. Parks Banks, gelyncht in Mississippi in 1922 omdat hij een foto van een blanke vrouw op zak had. Caleb Gadly, gelyncht in Kentucky in 1894 omdat hij “achter de vrouw van zijn blanke baas wandelde”. Mary Turner die protesteerde toen haar man werd gelyncht, werd aan haar voeten opgehangen en verbrand, waarna haar buik werd opengesneden zodat haar ongeboren kind op de grond viel. Enzovoort. Eerst wandel je tussen de zuilen, de tekst op ooghoogte, maar de vloer buigt omlaag zodat je uiteindelijk onder de zuilen staat, in dezelfde positie als de toeschouwers van een lynchpartij. Dat was een feestelijke gebeurtenis, te zien aan de foto’s van toen.

 

Lynching in Indiana 1930

Die foto’s en nog veel meer zijn te zien in het Legacy Museum dat bij het monument hoort. Het is gevestigd in een gebouw waar slaven werden verhandeld. In Montgomery zijn er nog tal van monumenten die de (pro-slavernij) zuiderse confederatie eren en die worden onderhouden door de stad. Het nieuwe Memorial en museum daarentegen zijn een privé-initiatief van het Equal Justice Initiative (EJI), een organisatie die zich inzet tegen raciaal onrecht.

De EJI documenteerde meer dan 4400 lynchings van zwarten tussen 1877 en 1950 maar het werkelijke aantal ligt wellicht veel hoger. Ophanging was overigens slechts een van de straffen die opstandige zwarten “verdienden”.

Verbranding, Omaha 1919

 

In een grasveld bij het Memorial liggen 800 identieke zuilen. Die zijn niet bedoeld om daar te blijven. De 800 gemeenten waar lynchings plaatsgrepen werden uitgenodigd om elk zo’n zuil op een publieke plaats te installeren, om zo hun bereidheid te tonen om hun verleden te confronteren. Tot nu toe heeft geen van hen de uitdaging aangenomen.

Het museum gaat niet enkel over lynchings. Het vertelt een verhaal dat gaat van het begin van de slavenplantages tot vandaag. De thesis is dat de slavernij niet verdween maar evolueerde. Van de legale slavernij naar de lynching-terreur en via de segregatie (Amerikaanse Apartheid) naar de periode van massale opsluiting van jonge zwarten en politiebrutaliteit. Niet dat er geen verbetering is maar er is ook continuiteit. Die wordt onzichtbaar als men de geschiedenis vergeet. “Onze geschiedenis van raciale onrechtvaardigheid werpt een schaduw over heel het Amerikaanse landschap”, zegt Bryan Stevenson, de directeur van EJI. “Die schaduw kan niet verdwijnen tot we het licht van de waarheid laten schijnen op het verwoestend geweld dat ons land heeft gevormd.”

 

4. Kanye’s “nieuw idee”

Iemand die duidelijk een geschiedenisles kan gebruiken is de hiphop mega-ster Kanye West die onlangs wereldnieuws maakte met zijn boude bewering dat slavernij “een keuze” was. Dat ging zelfs voor vele van zijn trouwste fans te ver. “Eens te meer word ik aangevallen vanwege mijn nieuwe ideeen”, pruilde Kanye. Alsof beweren dat een slachtoffer van geweld zijn of haar situatie aan zichzelf te wijten heeft, een nieuw idee is. Het is een idee dat al vaak gepropageerd is, zij het nooit door de slachtoffers zelf.

Kanye West met vriend

Harriet Tubman

Het is een idee dat steunt op mythes, niet op feiten. Zoals de mythe van de “happy slave” waarin de slaven het niet zo slecht hebben, niet naar vrijheid verlangen en zich dus ook niet verzetten. In tal van boeken en films (Gone With the Wind) werd de happy slave opgevoerd. Ook vandaag nog wordt deze mythe opgerakeld op de websites van de alt-right. Kanye West is er blijkbaar ook ingetrapt. Hij verdedigde zich door Harriet Tubman te citeren, de vrouw die vele ontsnapte slaven hielp vluchten naar het noorden: “I freed a thousand slaves but I could have freed a thousand more if only they knew they were slaves.” Volgens de fact-checking site Snopes is er geen enkel bewijs dat Tubman dit ooit gezegd heeft.

 

Een tweede mythe waarop Wests “nieuw idee” steunt, is The American Dream. De mythe dat iedereen in dit “land of opportunity” door wilskracht en hard werk die droom kan waarmaken, dat opwaartse sociale mobiliteit in ieders bereik ligt. Dus als je arm en onderdrukt bent, dan kies je daarvoor, dan is het je eigen fout. Een berg van research (o.m. Thomas Piketty’s Capital) spreekt die mythe tegen. Op enkele uitzonderlijke periodes na bleef de de sociale mobiliteit in de VS zeer klein. De rijken erfden hun rijkdom en de armen erfden hun armoede. Natuurlijk zijn er voorbeelden van “rags to riches” – verhalen, van mensen die met groot sukses de sociale ladder beklommen. Er zijn ook veel mensen die in de loterij wonnen. Dat betekent niet dat de overgrote meerderheid die weinig of niets won, daarvoor koos.

Voor West is alles een keuze. “They cut out our tongues so we couldn’t communicate to each other. I will not allow my tongue to be cut”, tweette hij op 1 mei. Alsof de slaven wiens tong werd afgehakt de mogelijkheid hadden om dat niet toe te laten.

Dat brengt ons naar de derde mythe die Kanye’s denkwereld kleurt: de mythe dat de slaven kozen om zich niet te verzetten. In werkelijkheid was er hevig verzet, van in het begin. Van de 17de tot de 19de eeuw waren er 250 slavenopstanden, in noord-Amerika alleen al, en talloze sabotagedaden.

Maar ze werden niet massaal, zelfs niet in kolonies zoals de Carolinas waar slaven de meerderheid vormden. Dat had vele redenen. De meeste slaven leefden op geisoleerde plantages; de communicatie tussen hen was verboden. Ze mochten niet leren lezen. Sommige slaven hadden iets te verliezen. De “house slaves” hadden het heel wat beter dan de “field slaves”. En er was een alternatieve vorm van verzet: weglopen. Duizenden slaven ontsnapten naar noordelijke staten en Canada.

De ultieme reden was dat vele slaven bang waren. In die zin had West gelijk: “it was a mindset”. Maar die angst was geen lafheid. Ze was niet dom of irrationeel. Ze steunde op de kennis die de slaven hadden, van de brutaliteit van hun meesters, van het overwicht dat de blanken hadden in vernietigingskracht. Op de rationele overweging dat de opstand gedoemd was om te mislukken. Dat laatste is wel wat men in het Engels a self-fulfilling prophesy noemt: een voorspelling die er zelf mede-oorzaak van is dat ze uitkomt. Wie de opstand niet vervoegt, draagt bij aan haar nederlaag.

Toch is die conclusie redelijk: zelfs een massale slavenopstand zou in een bloedbad geeindigd zijn. De enige mogelijke weg naar een overwinning was een gezamelijke opstand van de onderdrukten, een verbond tussen slaven en arme blanken. Aanvankelijk was er veel contact en wederzijdse hulp tussen beide groepen. Al in 1674 vochten honderden samen tegen hun heersers in de “Bacon’s Rebellion”. De gouverneur van Virginia moest vluchten en Engeland stuurde een leger van duizend soldaten om de orde te herstellen. De blanke opstandelingen kregen amnestie, de zwarte werden opgehangen.

Een opstand van slaven en arme blanken tijdens de burgeroorlog, geportretteerd in de film “The free state of Jones”

De angst voor een nieuwe blank-zwarte opstand leidde tot de institutionalisering van racisme. Allerlei wetten en regels werden ingevoerd om het sociaal contact tussen de rassen te verbieden en de status van arme blanken te verheffen boven die van zwarten.

5. Tenslotte

Zou het een verschil maken als wapenfanaten zouden beseffen dat hun geliefde Second Amendment diende om de slavernij te beschermen? Zouden de raciale verhoudingen in de VS harmonieuzer zijn als er een bredere kennis zou bestaan over hoe de erfenis van de slavernij zijn stempel blijft drukken op de Amerikaanse maatschappij? Zouden blanke armen zich afkeren van Trump als ze zouden beseffen hoe ze gemanipuleerd worden om anders gekleurden als vijanden te zien in plaats van als bondgenoten? Zou Kanye West minder domme dingen zeggen als hij de geschiedenis van zijn voorouders zou kennen?

Kennis van de geschiedenis is misschien niet voldoende. De wil om haar erfenis te confronteren moet ook aanwezig zijn. Onwetendheid kan een keuze zijn, als de mythe aantrekkelijker lijkt dan de werkelijkheid. Maar kennis van het verleden is wel een broodnodig begin voor wie wil vechten voor een betere wereld. William Faulkner, de grootste schrijver van Mississippi, zei het best: “Het verleden is nooit dood. Het is zelfs niet verleden”.

May 21, 2018 at 11:53 pm 5 comments

OPEN GRENZEN!

Tom Ronse

Niemand, ook niet ter linkerzijde, pleit voor open grenzen, lees ik herhaaldelijk in reacties op Bart De Wevers beruchte opiniestuk over migratie. “Misschien dat u hier of daar nog een overjaarse anarchist kan opduikelen maar dat is het dan ook”, aldus Louis Tobback in De Morgen. Noem me een overjaarse anarchist zo u wil maar hier volgt een dissonante noot in dat eenstemmig koor. Een pleidooi voor, onder meer,  open grenzen.

De Wever verwijt links hypocrisie maar hij is zelf hypocriet. Hij beroept zich op de ‘gouden regel’  -behandel je naaste zoals je zelf zou willen behandeld worden- maar voegt er snel aan toe: “Maar hoe nabij moet die naaste zijn?” Hij beweert “oprecht moreel mededogen” te voelen maar … ‘grenzen bakenen onze impliciete solidariteit af’. Mededogen dat stopt aan de grens is een pleidooi om mensen die vluchten voor oorlog en honger te laten verdrinken in de zee en op te sluiten in kampen en gevangenissen zoals nu al volop gebeurt. Het is helemaal geen mededogen. Barts vriendin heet Tina, kort voor “There is no alternative”.  Het verhaal: de harde Francken-politiek is de enige mogelijke, anders ontstaat er een aanzuigeffect dat ons zal overrompelen, dat chaos en sociale afbraak zal veroorzaken. Intussen helpt zijn partij de sociale afbraak organizeren. Uit mededogen met onze eigen landgenoten  ongetwijfeld.

Links replikeert dat er een gulden tussenweg is tussen het cynisch standpunt van De Wever en het utopisch lijkende idee van ‘open grenzen’. Volgens links is er wel degelijk financiële ruimte om een meer sociaal beleid te voeren, om vluchtelingen een menswaardige opvang te geven. Het aanzuigeffect kunnen we bestrijden door  de economische  ontwikkeling te bevorderen in de landen waar de migranten uit wegvluchten, door informatiecampagnes om hen te overtuigen dat hen hier ook alleen maar ellende wacht en door een buitenlands beleid te voeren dat oorlog ontmoedigt in plaats van zoveel mogelijk wapens te proberen verkopen en bommenwerpers naar het Midden Oosten te sturen.

Maar links maakt het er zich al te gemakkelijk van af. Laat ons iets verder kijken dan onze neus lang is naar de trends die de evolutie van de wereld bepalen en dus ook de kontekst van het debat over migratie.

 

Perfect storm

Ten eerste: automatisering. Die dient om arbeidstijd uit te sparen. Het kan dan ook niet anders dan dat veel arbeidspotentieel overbodig wordt. De informatica-omwenteling  integreert en stoot uit. Alles wordt deel van de globale markt, wat we consumeren is het product van een global assembly line. Tegelijk is er een uitstotingsproces: de global assembly line wordt steeds automatischer, steeds efficienter. Miljoenen worden ‘nutteloos’ en hebben niet langer een pre-kapitalistische economie om op terug te vallen. Dit is nu al de realiteit in vele landen in de periferie waar de effectieve werkloosheid meer dan 50 % bedraagt. Wat niet wil zeggen dat die al werklozen niet werken. Als je tien uur per dag aan een kruispunt snoep en sigaretten staat te verkopen heb je ook een zware werkdag.

Ten tweede: een nieuwe, diepe recessie is hoogstens enkele jaren ver. De schuldenberg zal blijven groeien. In het Engels zeggen we: they kicked the can down the road. Ze schopten het blik wat verder de straat op en deden alsof het weg was. De schulden groeien omdat er, globaal genomen, niet genoeg winst wordt gemaakt. Winstpotentieel bepaalt in onze maatschappij wat geproduceerd wordt. De schuldengroei is nodig om de boel draaiend te houden, om de winstmarge te onderstutten. Daarom hebben de financiële autoriteiten op de great recession van 2008 –die zelf door schuldenlast in gang werd getrapt-  gereageerd door vele biljoenen dollars, euros, yens, RMBs, etc. in de banken en grote bedrijven te pompen en door de rentevoet tot bijna nul te duwen. Dat laatste was een cruciale factor in de huidige heropleving (de zwakste weliswaar sinds de tweede wereldoorlog)  want de lage rentekost maakt krediet bijna gratis. Niet voor iedereen natuurlijk.  Maar rijken konden makkelijk rijker worden door spotgoedkoop geleend geld in de beurs te investeren. De regel – lage rente voor de rijken maar hoge rente voor de armen- is logisch, aangezien lenen aan armen een groter risico inhoudt. Dat geldt zowel voor individuen als voor landen. Het is dus ook logisch dat de kloof tussen rijk en arm steeds groter wordt. En dat landen een harde concurrentiestrijd moeten voeren om kapitaal aan te trekken, door hun sociale lasten te verminderen en fiscale premies te geven.

Maar onvermijdelijk komt ook de lage rente van de rijken onder druk te staan.  De spanning tussen de groeiende schuldverplichtingen en de dalende winstverwachting maakt dan een nieuwe inzinking onvermijdelijk.  Omdat de schuldenlast van bedrijven en regeringen nu veel groter is dan in 2008 zal de recessie wellicht dieper zijn.  Hoe ver de kettingreactie van failissementen zal gaan valt moeilijk te voorspellen. Maar zeker is dat, op alle markten, de zwakste concurrenten de hardste klappen zullen krijgen.

Ten derde: klimaatrampen zullen toenemen. Er iets wezenlijks aan doen kost te veel, dat wil zeggen, het is niet winstgevend. Aangezien de economie op winst en concurrentie gebaseerd is, kunnen we niets meer verwachten dan holle verdragen, en windmolens, zonnepanelen en electrische auto’s als pleisters op een etterend been. We weten heel goed dat een drastische globale verandering in productie en consumptie nodig is om te voorkomen dat de levens van miljoenen door klimaatverstoring zullen ontwricht worden maar we kunnen enkel handenwringend toekijken terwijl het drama zich ontvouwt.

Ten vierde: oorlogen zullen niet verdwijnen, integendeel. De ontwrichting, veroorzaakt door economische krisis en klimaatrampen,  schept opportuniteiten voor kleine en grote imperialisten, voor kriminelen, voor war lords en grootmachten. Droogte en overstromingen doen conflicten ontstaan over schaarse middelen.  Massale werkloosheid zorgt voor een overvloedig aanbod van kanonnenvlees.

 

Neem die vier factoren samen en je hebt het recept voor een perfect storm. Een storm die ook in de rijkere landen tot sociale afbraak zal leiden (om de winstmarge te onderstutten, om kapitaalvlucht tegen te gaan) en in de armere landen miljoenen zal doen vluchten. De gelijktijdigheid van de stijgende verarming en de komst van steeds meer migranten zal door rechts worden aangegrepen om het eerste voor te stellen als het gevolg van het tweede. Door het tweede te bestrijden zal men niet alleen de indruk wekken dat men iets doet aan het eerste maar ook kiezers  paaien die voor hun ontevredenheid een zondebok zoeken. Links, zo mogen we hopen, zal dat cynische spel niet meespelen. Maar het zal ook duidelijk worden dat links inderdaad geen alternatief heeft. Linkse regeringen zullen net als rechtse de sociale uitgaven verlagen en hardere maatregelen nemen om migranten buiten houden. Misschien minder extreem, meer druppels plengend op de gloeiende plaat, maar het verschil zal vooral rethorisch zijn. Kijk naar de linkse Syriza-regering in Griekenland, die doet in wezen niets anders dan de rechtse regering die haar voorafging: de bevelen van de kapitaalbezitters uitvoeren.

In Bart De Wevers opiniestuk krijg je de indruk dat die storm nu al woedt. In de filmversie stel ik me Bart voor, rechtstaande in reddingsboot “De Natiestaat”, met zijn roeispaan kloppend op de vingers van de drenkelingen die zich aan de bootrand vastklampen.  Links probeert hem in te tomen, bewerend dat er nog wel degelijk plaats is in de boot. Maar er zijn zoveel drenkelingen… de triage wordt steeds moeilijker. Geen van beiden vraagt zich af wat de storm veroorzaakt.

We zijn eraan gewend dat de economie, net als het klimaat, wordt voorgesteld als een kracht die ons van buitenaf overkomt. Die we wel kunnen proberen manipuleren maar waar we uiteindelijk aan onderworpen zijn. Dat bakent de politieke ruimte af, dat zet de parameters neer van het debat tussen links en rechts. We kunnen slechts doen wat de economie mogelijk maakt om te doen.  Als het slecht gaat, met de economie of het klimaat, kunnen we niets anders dan schuilen, wachten tot het overwaait en een traan plengen voor diegenen die geen schuilplaats vinden. We vergeten dat de economie door mensen wordt gemaakt en door mensen kan worden veranderd. Dat mensen kunnen beslissen om de economie te onderwerpen aan hun noden, in plaats van hun noden te onderwerpen aan de archaische spelregels van de economie. De sociaal-democratische opiumpijp fluistert dat we allebei tegelijk kunnen doen.

 

De fundamentele Tina

Dat is de kern van de zaak: de perceptie dat de huidige manier om aan de menselijke noden tegemoet te komen, de enige mogelijke is. Dat productie en consumptie wel moeten steunen op kopen en verkopen van arbeidstijd en van al de rest. Dat het hoofddoel van de maatschappij niets anders kan zijn dan kapitaal doen groeien, ongeacht de gevolgen voor het welzijn van de mensheid.  Want dat gedrag is ingebakken in de menselijke natuur, zoals  Adam Smith beweerde. Ook al is de door de markt georganiseerde economie nog maar enkele honderden jaren oud en ontstond ze slechts op één subcontinent, toch lijkt ze voor de eewigheid bestemd. Volgens Francis Fukoyama hebben we “het einde van de geschiedenis” bereikt.  Vanaf nu zijn enkel variaties op het vaste thema mogelijk.  Buiten dit kader is er niets, behalve  onefficiente  staatskapitalistische dictatuur. Dat is de ‘Tina’ waar rechts en links voor buigen. De gevolgen moeten we aanvaarden als  “het nieuwe normaal”, ook als een groot deel van de wereld erdoor dreigt te vergaan.

Een onbevooroordeelde buitenaardse bezoeker die onze wereld zou verkennen, zou ons gek verklaren. Hij zou het absurd vinden dat bij ons 81,2 procent van het globale inkomen naar de rijkste 20 procent van de bevolking gaat terwijl de armste 40 procent het met 3,8 procent moet stellen. En dat de rijkste één procent, wiens inkomen even groot is als dat van de armste 53 procent (3,5 miljard mensen), zij die meer bezitten dan wat ze in duizenden jaren zouden kunnen uitgeven, koortsachtig blijven streven naar meer bezit. En dat wij geloven dat die pathologische bezitsdrang noodzakelijk is om de maatschappij in stand te houden.

Hij zou niet begrijpen dat we onze ecologie kapot maken, dat we weten dat we het doen maar niet kunnen stoppen.

Hij zou onbeschrijfelijk veel pijn in onze wereld aantreffen en wat zijn hart zou breken is dat zoveel van die pijn vermijdbaar is.  Dat miljoenen omkomen door geneesbare ziekten, dat miljoenen van honger vergaan terwijl we gigantische hoeveelheden voedsel weggooien, dat miljarden in slums wonen terwijl wij, in plaats van hen huisvesting te geven, steeds meer wapens maken en hele steden verwoesten, dat bij ons de enen zich moeten kapot werken en de anderen gedwongen worden tot niets doen, dat onze economie met overproductie kampt terwijl de ongelenigde noden zo groot zijn…

En de enige uitleg die we hem zouden geven is alweer Tina, there is no alternative, iets anders kunnen we ons niet voorstellen.

 

Imagine

Een wereld zonder geld, zonder oorlogen, zonder criminaliteit, zonder honger, zonder grenzen, een wereld voor iedereen, dat tart de collectieve verbeelding. Alleen Tobbacks overjaarse anarchist gelooft dat het kan. En John Lennon, wiens anthem “Imagine” nog vaak gespeeld wordt. Maar misschien luistert men niet goed naar de tekst:

Imagine there’s no countries
It isn’t hard to do
Nothing to kill or die for
And no religion, too
Imagine all the people
Living life in peace…

Imagine no possessions
I wonder if you can
No need for greed or hunger
A brotherhood of man
Imagine all the people
Sharing all the world…

Is het echt onvoorstelbaar dat we samen, op lokaal en globaal vlak, zouden overleggen wat we maken en er voor zorgen dat niemand op aarde nog honger lijdt of verstoken blijft van ziektezorg, huisvesting en andere nodige voorzieningen, dat het natuurlijk milieu hersteld wordt, en dat we er een prioriteit van maken om produceren zo aangenaam mogelijk te maken?  Dat we dit kunnen zonder geld, zonder grenzen, zonder logge bureaucratie omdat mensen, bevrijd van de dwangbuis van geld verdienen en winst maken, een ongelooflijke creativiteit aan de dag zullen leggen? Dat vele miljoenen die nu hun bestaan als zinloos ervaren er heel veel zin in zullen krijgen?

Daar valt nog veel meer over te zeggen maar misschien heb je al hoofdschuddend geconcludeerd dat mijn visie radicaal, extremistisch  en utopisch is. Radicaal is ze zeker. Het woord komt, zoals Bart DW kan bevestigen, van het latijnse “radix”, wortel. Daar is het inderdaad waar het probleem zit, het volstaat niet om te proberen de rotte vruchten weg te snoeien. Extremistisch? Kijk om u heen: de extremisten zijn al aan de macht.  Utopisch? Is het niet eerder utopisch om te verwachten dat de huidige  maatschappijvorm zich eindeloos kan in stand houden, dat het zijn toenemende contradicties kan bllijven overleven?

Je mag me een dromer noemen, zong John Lennon.

 

But I’m not the only one
I hope someday you’ll join us
And the world will live as one

February 15, 2018 at 10:22 pm 6 comments

“PERSOON VAN HET JAAR” ?

door Tom Ronse

“The person of the year”, volgens Time Magazine, is niet Donald Trump (tot zijn sjagrijn) maar de “#MeToo”-beweging.  Dat krijgt mijn applaus. Niet dat dit persé het belangrijkste is wat dit jaar op deze planeet gebeurde maar toch, it’s about time. Het is meer dan tijd dat mannen duidelijk wordt gemaakt dat een bezitterige benadering van vrouwen niet meer kan.  Ook al was dat deel van onze dierbare patriarchale  family values.

Voor een stuk is dit het gevolg van verandering in de (kapitalistische) productiewijze. Die is nu minder gebaseerd op fysieke arbeidskracht (waarin mannen een intrinsiek voordeel hebben) en meer op  intellectuele capaciteiten waarin vrouwen niet onderdoen voor mannen.  Als we kijken naar de success rate in universitaire studies dan lijkt het waarschijnlijk dat  er steeds meer vrouwen invloedrijke posities zullen “bemannen” (een woord dat spoedig archaisch zal worden). Dat proces is volop aan de gang. Natuurlijk accepteren vrouwen steeds minder de onderdanige rol die hen voorgeschreven werd en wordt. Ze bevinden zich steeds meer in een sociale positie waarin ze ‘nee’ kunnen zeggen. Ook al zijn er nog veel plaatsen op de wereld waar de status van een vrouw niet hoger staat dan die van een koe en soms zelfs lager.

De “Me Too”-campagne heeft vele sterren van hun voetstuk geschopt. In de hele opperkorst van de maatschappij werd het doekje gelicht over de transgressies van politici, media-moguls, tv-stars, acteurs, dirigenten, journalisten en noem maar op. Meegesleept waren ze allemaal door de euforie van de macht. Zelf heb ik nooit een machtspositie gehad dus kan ik ook niet weten hoe dat voelt, welke verlangens dat opwekt. Wel valt het me op dat het voor verschillende van deze machtsdronken mannen een groot genoegen was om hun penis te tonen aan vrouwen. Wat is het precies wat die ervaring zo erotisch maakt? Ik vind het moeilijk te bevatten maar dat komt misschien omdat ik zelf nooit machtig ben geweest.

Achter de pakweg twintig vrouwen die de moed hadden om de praktijken van Harvey Weinstein te onthullen waren er wellicht vele andere die op zijn exhibitionisme reageerden alsof ze in in een pornofilm acteerden, in de hoop dat hun carriere er wel bij zou varen, of die te geschokt en bang waren om zich te verzetten en om zijn roofdiergedrag publiek te maken. En achter de  pakweg honderd celebrities die aan de schandpaal zijn genageld, zijn er vele duizenden niet-beroemde potentaatjes die ongestraft hetzelfde of erger deden en doen. Zoals al vaak is opgemerkt, dit probleem beperkt zich niet tot de opperste korst, de hele maatschappij is er door aangetast.

Toch is het belangrijk om een gevoel voor proporties te bewaren. Een hand op je bil voelen is niet hetzelfde als verkracht worden, wat elk slachtoffer van verkrachting zal beamen.  Door ze in dezelfde categorie te plaatsen ondergraaft men de ernst van deze laatste misdaad. Waarmee ik het eerste niet wil goedpraten.  Toch is het zo dat dezelfde handelingen zowel sexuele agressie als een welkome flirt kunnen zijn. Het hangt af van de kontekst.

Overal waar mensen samen werken, en zeker daar waar mannen en vrouwen samen werken,en zich samen ontspannen, ontstaat er onvermijdelijk vriendschap en rivaliteit, affectie en antipathie, aantrekking en afstoting, populariteit en pesterij, verleiding en agressie, in allerlei vormen. We zijn mensen tenslotte.

Een ruige grap vertellen kan leuk zijn of gemeen, naar gelang de kontekst.

Flirten kan intimideren of behagen, naar gelang de kontekst.

Zelfs die hand op een bil moet je in zijn kontekst zien.

Natuurlijk  kan dat leiden tot misverstanden. Natuurlijk kun je de signalen verkeerd interpreteren. Is dat niet elk van ons al overkomen? Dat kan leiden tot gedrag dat door een van beiden ongewenst is. Jammer maar dat zal blijven gebeuren zolang we geen telepathische vermogens hebben.

Wat niet weg neemt dat mannen (en soms ook vrouwen)  die het woord nee niet verstaan op hun plaats moeten worden gezet.

Maar met strengere regels kun je lompheid, domheid, raciale, mysogene en andere vooroordelen niet doen verdwijnen. Je kunt ze hoogstens wat onder het tapijt duwen.

Onder gelijken is ongewenst sexueel gedrag een sterk reduceerbaar probleem. Iets dat uitgepraat kan worden. Ongelijkheid is de kern van de zaak.

De relatie gezag/onderwerping bepaalt ook de kontekst. Zij is het die het grensoverschrijdend gedrag voor de daders erotisch maakt (de machtseuforie is wat ze zoeken, niet de sex an sich die ze aan huis kunnen bestellen als pizza) , voor enkele van hun prooien misschien ook, maar de meeste ervaren het wellicht als angstaanjagende, vernederende agressie.

De drang om de machtseuforie sexueel te beleven zal blijven bestaan, zolang de maatschappij op machtsstreven gebaseerd is. De kwaal kan enkel aan de wortels worden uitgeroeid.

Intussen verdienen vrouwen en mannen die onderwerping weigeren, die de stilte verbreken en misdaden aanklagen onze steun. Maar de Me Too-beweging is volgens de Amerikaanse journaliste  Claire Berlinski ontaard in een “morele paniek die zowel voor vrouwen als voor mannen gevaarlijk is”.

De definitie van “harassment” (sexueel wangedrag) is zo elastisch geworden, schrijft ze in The American Interest   dat ze nu ook onschuldig gedrag omvat:  “all the typical flirtation that brings joy and amusement to so many of our lives, all the vulgar humor that says, “We’re among friends, we may speak frankly.” It becomes harassment only by virtue of three words: “I felt demeaned.”

“It now takes only one accusation to destroy a man’s life. Just one for him to be tried and sentenced in the court of public opinion, overnight costing him his livelihood and social respectability. We are on a frenzied extrajudicial warlock hunt that does not pause to parse the difference between rape and stupidity. The punishment for sexual harassment is so grave that clearly this crime—like any other serious crime—requires an unambiguous definition. We have nothing of the sort.”

Ze geeft vele voorbeelden van mannen die ontslagen werden op basis van een ongewenste kus, een omarming, een hand op een knie.

Anyone who imagines it is easy for a man to figure out whether a woman might like to be kissed is insane. The difficulty of ascertaining whether one’s passions are reciprocated is the theme of 90 percent of human literature and every romantic comedy or pop song ever written.

Jonathan Schwartz, een radio-personaliteit bij NPR (National Public Radio) liep over schreef door opmerkingen die hij maakte tegen gasten en collega’s. Een van de klachten was van een vrouw die zei dat hij haar gecomplimenteerd had met haar uiterlijk. Wat hij precies gezegd had werd niet bekend gemaakt. Was het een lompe opmerking over de omvang van haar borsten of zei hij enkel, wat zie jij er mooi uit vandaag?  Hoe dan ook, als dit het ergste was wat die vrouw overkwam, dan mag ze zich gelukkig prijzen.

Schwartz werd ontslagen en met hem verschillende andere sterren van NPR en andere media. Die mensen hebben nu een berufsverbot gekregen. Dustin Hoffman en Kevin Spacey mogen niet meer acteren,  CK Louis mag niet meer optreden, Garrison Keillor mag niet meer over poëzie praten op NPR, Bart De Pauw mag geen televisie meer maken, enzovoort.  Onze cultuur wordt ontsmet. Als we consequent zijn dan moeten we ook alle kunst verwijderen die in het verleden geproduceerd werd door mannen die zich schuldig maakten aan sexueel wangedrag. Dus haal de Picasso’s en de Caravaggio’s uit de musea, verbrandt de films van Polanski en Woody Allen, luister nooit meer naar Michael Jackson, enzovoort. En dan moeten we de cultuur natuurlijk ook inhoudelijk bekijken. Hoeveel van wat in de musea hangt, van wat in films en muziek wordt vertolkt, is vrouw-onvriendelijk?  Is het tijd voor een grote kuis?

Er zou veel plaats vrij komen in de musea en filmotheken. Sommigen maken daar al werk van. Zo is er een petitie  online  die van het New Yorkse Metropolitan Museum of Art eist om “Thérèse rêvant”, een werk uit 1938 van de Pools-Franse schilder Balthus te verwijderen.

De petitie, die al meer dan 11.500 “handtekeningen”verzamelde, stelt dat “given the current climate around sexual assault and allegations that become more public each day, in showcasing this work for the masses the Met is  supporting voyeurism and the objectification of children”.

De illustratie boven de petitie vat het doel goed samen:

Volgens Claire Berlinski dreigen vrouwen zelf het slachtoffer te worden van deze puriteinse kruistocht. Ze waarschuwt haar seksegenoten:

  “From now on, men with any instinct for self-preservation will cease to speak of anything personal, anything sexual, in our presence. They will make no bawdy jokes when we are listening. They will adopt in our presence great deference to our exquisite sensitivity and frailty. Many women seem positively joyful at this prospect. The Revolution has at last been achieved! But how could this be the world we want? Isn’t this the world we escaped?

Who could blame a man who does not enjoy the company of women under these circumstances, who would just rather not have women in the workplace at all?

Like so many revolutions, the sexual revolution risks coming full circle, returning us right where we started—fainting at bawdy jokes, demanding the return of ancient standards of chivalry, so delicate and virginal that a man’s hand on our knee causes us trauma.”

December 30, 2017 at 3:14 am 1 comment

Older Posts Newer Posts


Categories

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 1,581 other followers