Posts tagged ‘Duitsland’

CHEMNITZ: HET LELIJKE GEZICHT VAN DUITSLAND

Door Johan Depoortere

“De lelijke Duitser is terug” schrijft Der Spiegel: “racist, vreemdelingenhater en vol wrok.” Het blad bedoelt het gelaat dat de Duitser de voorbije dagen en weken aan het buitenland liet zien in de Saksische stad Chemnitz waar duizenden betoogden tegen immigranten, tegen Merkel, tegen het Westen en tegen – ja tegen wat niet allemaal. De angst voor een extreem-rechts Duitsland, voor een heropleving van het Nazisme zit er overal in Europa dik in – ook bij ons, zo liet een bezorgde minster Van Deurzen in een recente aflevering van “De Afspraak” blijken. Maar is die angst gerechtvaardigd? Ik kreeg van een Duitslandkenner twee uitstekende longreads toegestuurd die het beeld van het Nazimonster in Duitsland aanzienlijk bijstellen.* Ja, de Duitse politiek heeft het gevaar van extreem-rechts in de voormalige DDR ernstig onderschat en ja neonazis en uiterst rechtse politieke groeperingen als Pegida en Alternative für Deutschland zitten in de lift, maar een terugkeer van het nazistische spook is nog niet aan de horizon waar te nemen schrijven zowel Der Spiegel (van 1 september) als Woche, de weekendbijlage van de Frankfurter Allgemeine in het nummer van 31 augustus.

Rechtsradikalen in Chemnitz

De vraag is: wat verklaart die opstoot van rechtsradikalisme in Duitsland en dan vooral in de voormalige DDR? Der Spiegel vergelijkt de reacties op drie misdaden begaan door buitenlanders: in Westduitsland overheerst de “bezonnenheid,” en reageert een meerderheid tegen de pogingen van extreem-rechts om de incidenten – moord op en verkrachting van een studente, moord op een huisarts – politiek te misbruiken. In de voormalige DDR komen duizenden op straat na de oproepen van extreem-rechts en worden willekeurige buitenlanders aangevallen en gemolesteerd na de dood van Daniel H., een Duitser van Cubaanse afkomst, vermoedelijk vermoord door asielzoekers. Van waar het verschil?

Dat uitgerekend Saksen het geliefkoosde terrein is van neonazis en rechtsradikalen kan verwondering wekken. De deelstaat staat bekend als de beste leerling in de klas als het gaat over economische situatie, onderwijsprestaties (bovenaan in de Pisa-ranking), hoogste aantal toeristen en laagste werkloosheid in vergelijking met de acht andere “nieuwe Länder.” De deelstaat geldt als voorbeeld voor de andere in het voormalige Oost-Duitsland: In opiniepeilingen zegt een meerderheid best tevreden te zijn met hun eigen economische situatie en die van het Land. Saksen heeft de minste schulden van de hele Bondsrepubliek, één van de beste onderwijssystemen, goed onderhouden straten en gerenoveerde stads-en dorpskernen.

Ook de criminaliteit in Saksen valt best mee met vorig jaar een daling van 0,5% : minder inbraken en minder winkeldiefstallen. Toch klagen de inwoners steen en been over de onveiligheid. Vaders durven hun dochters niet meer allleen de straat op te sturen en sommigen hebben videobewaking in de tuin geïnstalleerd. Een verklaring daarvoor is wellicht dat in strafzaken één vijfde van de verdachten een niet-Duitser is en de helft daarvan zijn migranten. Niet bekend is hoeveel slachtoffers zelf ook migrant of buitenlander zijn. De moord op Daniel H. was de directe aanleiding tot de huidige opstoot van onveiligheidsgevoel en vreemdelingenhaat.

Petra Köpping

Maar dat alleen verklaart niet wat er in Chemnitz en Saksen aan de hand is. Wat zeker meespeelt in het succes van extreemrechts is de enorme frustratie en verbittering die bijna dertig jaar na de val van de muur in harten en geesten is blijven kankeren. Petra Köpping, de minister van Integratie van Saksen heeft er een boek over geschreven: “U altijd met uw vluchtelingen, integreer ons eerst!” („Sie immer mit Ihren Flüchtlingen! Integriert doch erst mal uns! Eine Streitschrift für den Osten“) Het is een zinnetje dat de minister vaak moest aanhoren toen ze zich talloze keren onder de rechtse demonstranten begaf en hen interviewde in een poging om hun motieven te begrijpen. Er moet eindelijk eens openbaar worden gesproken over alles wat de inwoners van de voormalige DDR bij de Wende in de maag is gesplitst: de nieuwe elite, het negeren van arbeidsovereenkomsten, de ontwaarding van de munt en de verdenking dat “mensen die in een dictatuur hebben geleefd politiek geïndoctrineerd zijn.” Het geloof dat de markt alle problemen zou oplossen betekende in werkelijkheid een kaalslag van de Oostduitse industrie en een enorme vermogenstransfer van Oost naar West. “Wie in een Oostduitse stad een woning betrekt betaalt de huur meestal aan een Westduitse eigenaar,” schrijft de Frankfurter Allgemeine.

Voor veel Oostduitsers is dat alles niet minder dan een persoonlijke belediging en een diepe psychologische wonde. Niet enkel bij hen die het economisch moeilijk hebben, het geldt ook voor de beter gesitueerden. Woche illustreert dat met het verhaal van een ingenieur die door zijn nieuwe Westduitse bazen zonder boe of ba aan de deur werd gezet en zich daarna met succes een eigen bestaan uitbouwde. De man is heel tevreden met zijn huidige leven, maar de manier waarop hij “koud en arrogant” op de straatstenen werd gegooid, deze belediging blijft hem tot vandaag achtervolgen. Vooral verontrustend, schrijft Köpping, is hoe weinig de Duitsers in het Westen bekend zijn met het drama dat zich in de voormalige DDR heeft afgespeeld. Ze hebben geen idee van de pijn en de frustratie van hun landgenoten in het Oosten. Na de Wende bleef in Westduitsland alles vrijwel bij het oude. In het Oosten bleef geen steen overeind: meer dan 80% moesten een andere baan zoeken, honderdduizenden werden van de ene dag op de andere werkloos, twee miljoen goed opgeleide jongeren hadden midden jaren 90 de voormalige DDR verlaten – vandaag zijn het er in totaal vier miljoen, het geboortecijfer daalde dramatisch en in enkele jaren werd de regio met de jongste bevolking die met de oudste.

Ander opmerkelijk en vaak vergeten feit: anti-vreemdelingensentimenten en gewelddaden tegen buitenlanders zijn niet nieuw in Oostduitsland. In de DDR – zo verwijst der Spiegel naar recent onderzoek – waren er onder communistisch bewind ook al pogroms met tenminste tien doden tot gevolg. De Berlijnse historicus Harry Waibel kon uit de oostduitse archieven een lijst puren van bijna 9000 gewelddaden begaan door neonazis, racisten en antisemieten. Buitenlanders uit de “broederlanden” van het Oostblok verbleven in de DDR in aparte woongelegenheden, contact met de plaatselijke bevolking werd – zacht uitgedrukt – niet aangemoedigd. Sinds 1975 noteerden de communistische ordehandhavers zowat veertig racistische aanvallen tegen deze woongelegenheden, een verschijnsel dat in de Bondsrepubliek tot 1992 niet bestond. Volgens de historicus vond de “onvrede van veel DDR-burgers over hun politieke en economische situatie een uitlaatklep in agressie tegen migranten. De overheid kneep regelmatig de ogen dicht voor het geweld.”

Martin Dulig met zijn “Küchentischtour”

Hoe moet het verder? Kan de trend gekeerd worden? Praten is de oplossing, zegt de Saksische SPD-minister van economie Martin Dulig. Overal in het Land houdt hij “keukentafelgesprekken.” Dat moet letterlijk genomen worden: de minister trekt rond met zijn keukentafel en nodigt mensen uit het publiek uit om op de lege stoelen te komen zitten en te vertellen wat ze op de lever ligt. “De AfD is niet onze politieke vijand, “ houdt Dulig zijn publiek vaak voor, “onze vijand is de angst. Die moeten we bestrijden met hoop en vertrouwen.” Het kan wollig klinken, maar Dulig is niet alleen. Na jarenlang beleid van ontkenning en minimalisering van het extreemrechtse geweld slaat de huidige Saksische ministerpresident radikaal een andere koers in. De 41-jarige Michael Kretschmer (CDU) is pas sinds december vorig jaar aan de macht maar laat er in tegenstelling tot zijn voorgangers geen twijfel over bestaan dat voortaan nultolerantie het beleid zal zijn. De premier verklaarde zich beschermheer van een betoging tegen het optreden van een extreemrechtse rockgroep in het Saksische stadje Ostriz en hij stond samen met de overkoepelende vakbond DGB op 1 mei in Chemnitz op het podium waar hij alle burgers opriep zich gezamenlijk tegen extreemrechts te verzetten: “Die strijd kunnen we winnen,” riep de premier. De toekomst zal uitwijzen of hij gelijk krijgt.

  • Met dank aan Luc Dekeyser

September 6, 2018 at 10:40 am 3 comments

VERDEELD DUITSLAND

Topvoetballer Mesut Özil heeft in Duitsland over migratie en integratie een debat uitgelokt dat tot vandaag in de media, op kantoor, in de huiskamer en in de Stammkneipe blijft nazinderen. “Ik ben Duitser als we winnen, maar ik ben een immigrant als we verliezen,” zei Özil een paar weken geleden en wakkerde daarmee de controverse aan die al eerder was ontstaan door een foto waarop de voetballer te zien was in het gezelschap van de Turkse leider Erdogan. De mediastorm die daarop volgde deed veel Duitsers van Turkse of andere buitenlandse origine zich afvragen of ze na twee-drie generaties echt wel zo goed geïntegreerd zijn en als Duitsers aanvaard worden als ze tot nu toe dachten. Özil zelf zei vaarwel tegen de Mannschaft, die het ook al hard te verduren kreeg na de bedroevende prestatie op het wereldkampioenschap. Maar – zo schreef Der Spiegel – 58% van de Duitsers vinden niet dat Özil respectloos of racistisch behandeld werd en slechts 27% betreurt dat hij uit de nationale ploeg is verdwenen.

Özil met Erdogan. De foto deed een verhit debat losbarsten.

Het Özildebat komt bovenop de scherpe Duitse verdeeldheid over de migratieproblematiek. Ook in Duitsland worden de grenzen van het fatsoen voortdurend opgeschoven, ook in Duitsland wordt extreem-rechts en racistisch taalgebruik mainstream. Woorden die ons bekend in de oren klinken of hun Duitse variant worden bij onze Oosterburen steeds vaker in de mond genomen: “asieltoerisme,” “open-grenzenlobby” (“Anti-Abschiebe-Industrie.”), “Gutmenschen.” In talkshows worden moslims steevast geassocieerd met bedreiging of criminaliteit en op een Pegidabetoging in Dresden werden migranten uitgenodigd te “verzuipen” (“Absaufen.”)

Aan de andere kant van het spectrum heb je iemand als kardinaal Reinhard Marx die de christendemocraten Seehofer en Söder de mantel uitveegt wegens hun ruk naar rechts en hun populistisch taalgebruik. De stem van Marx, aartsbisschop van München en voorzitter van de Duitse bisschoppenconferentie, heeft gewicht in een land waar de christendemocratie nog altijd de dienst uitmaakt. Maar juist een partij die het woord “christelijk`’ in haar titel voert heeft volgens Marx bijzondere verplichtingen ten aanzien van de armen en de onderdrukten en dus ook van mensen die op de vlucht zijn voor armoede en vervolging. Dat spoort volgens de bisschop helemaal niet met de richting die CDU maar vooral de Beierse zusterpartij CSU uitgaat. Zo laakte de bisschop minister van binnenlandse zaken Horst Seehofer, die er prat op ging dat hij zijn 69e verjaardag had gevierd door 69 uitwijzingen te ondertekenen. “Hoogst ongepast” vindt de bisschop. En dat de Beierse minister-president Markus Söder het woord “Asieltoerisme” in de mond neemt kan Marx evenmin smaken. “Nationalist zijn en katholiek zijn dat gaat niet samen,” stelde de aartsbisschop zonder omwegen in een interview met het weekblad Die Zeit. Kom daar eens om bij onze zwijgzame bisschoppen die vooral de kool en de geit willen sparen.

Kardinaal Reinhard Marx: “Nationalist zijn en katholiek zijn dat gaat niet samen.”

Kardinaal Marx is niet de enige die door gevoelens van solidariteit en medeleven wordt bewogen. Volgens een enquête in opdracht van het ministerie voor gezinszaken engageren zich nu nog 20% van alle Duitsers met een of andere vorm van hulp aan vluchtelingen: financieel, met materiële hulp of met bijvoorbeeld taalondericht. Sedert 2015 was zowat de helft van de bevolking op een of andere manier bij de hulpverlening betrokken. Maar in een klimaat van angst en haat dreigt deze spontane stroom aan hulpverleners op te drogen. Ook economisch kan het kerende tij in Duitsland zware gevolgen hebben. In Der Spiegel maakt een vrouwelijke bedrijfsleider zich grote zorgen omdat van de twaalf immigranten die ze als werknemer heeft aangenomen de helft met uitwijzing wordt bedreigd. Meer dan 100 ondernemingen ijveren nu met een initiatief voor de legalisatie van hun vluchtelingen-werknemers.

Joe Kaeser, de baas van Siemens, het grootste Duitse industrie-en technologiebedrijf, is bezorgd om de toenemende verruwing van het debat. Toen Alice Weidel, de fractievoorzitster van de extreem-rechtse AfD het in de Bondsdag had over “hoofddoekmeisjes” en “mesmannen” antwoordde Kaeser op twitter: “Liever hoofddoekmeisjes dan Bund deutscher Mädel 1. Met zulke woorden beschadigt mevrouw Weidel het aanzien van ons land in de wereld, daar waar de voornaamste bron van de Duitse welvaart ligt.” Dat een industriemagnaat als Kaeser de parallel trekt tussen de Bondsrepubliek en de Nazitijd is hoogst uitzonderlijk. Maar ook toen, zo betoogde Kaeser in München, hebben teveel mensen te lang gezwegen. Zijn oom is in Dachau vermoord omdat hij weigerde aan te sluiten bij de Hitlerjugend.

Dat extreem-rechts nu in de Bondsdag zit is één ding, erger wellicht is dat partijen die tot het democratische centrum worden gerekend meer en meer in die richting opschuiven. Zoals bij ons figuren als Hendrik Bogaert of Gwendolyn Rutten het taalgebruik en ideeën van extreemrechts salonfähig maken, zo gaan Duitse christendemocraten en liberalen de populistische rand opzoeken. Of zoals een Duitse zakenvrouw van Turkse origine het in Der Spiegel verwoordt: “Met elk succes van de populisten laten de democratische partijen zich aan de neusring door de manege slepen. Dat kost hun alleen maar stemmen want wie volks-nationalistisch ingesteld is kiest voor het origineel en niet voor het afgietsel.”

Markus Söder, minister-president van Beieren (CSU)

De peilingen lijken haar gelijk te geven: de almachtige CSU met Markus Söder aan het hoofd van de regering in Beieren stevent in de Landsdagverkiezingen van 14 oktober aanstaande op een historische nederlaag af. De harde taal van Söder levert niet hem maar de concurrentie op rechts stemmen op. In de peilingen komt de AfD nu op de derde plaats, maar de grote winnaars lijken de Groenen te worden die met de 33-jarige Katharina Schulze een stemmenkanon in huis hebben. Daarom wordt nu al openlijk gespeculeerd over een “Groen-zwarte” coalitie in Beieren en wellicht met dat vooruitzicht matigt Söder in de campagne zijn anti-immigratierethoriek. Maar in de jongste geschiedenis hebben de verkiezingen in de Duitse deelstaten alleen dit gemeen: alle peilingen zaten glad verkeerd.

Johan Depoortere

1De vrouwenorganisatie van de Nazis

August 17, 2018 at 11:22 am 2 comments

MAGNETTE ENCORE

 

5465b0d73570a5ad0ee33235

door Walter Zinzen

Une fois n’est pas coûtume : Mia Doornaert heeft honderd procent gelijk. (DS, 31 oktober). Althans op twee punten : onze kreupele staatsstructuur heeft grote behoefte aan een grondige opknapbeurt en Paul Magnette is de geknipte figuur om premier van België te worden.

Laten we met dat laatste beginnen. Als Magnette ooit aan het hoofd van de federale regering komt te staan , dan zal het zonder de N-VA zijn. Zo hoort het ook. De demonisering door Vlaamse politici van Magnette en bij uitbreiding de PS en zelfs heel Wallonië n.a.v. de CETA-affaire ( ook circus, vaudeville en cinema genoemd) is ongehoord, onverantwoordelijk , onuitgegeven en volstrekt ongegrond. Dat de voorzitter van de N-VA in dit proces vooraan liep, heeft uiteraard niemand verbaasd. Zelfs de natte lente en de droge zomer waren volgens De Wever de schuld van de PS. Wat we van hem echter niet hebben gehoord waren reacties op de inhoudelijke argumenten die Magnette – en vele anderen met hem – aandroeg. Geen woord, geen lettergreep over bijvoorbeeld de kwestie van de arbitrage. Wel een heel duidelijke uitspraak : nooit ofte nimmer zal de N-VA samen met de PS regeren. Laten we hopen dat dit standpunt langer stand houdt dan dat van Charles Michel , die tijdens de verkiezingscampagne in 2014 dure eden zwoer dat hij nooit ofte nimmer met de N-VA zou regeren.

580707cecd701ccd4d7cd210

 

Al dat geroep en getier tegen die vervloekte PS mag ons niet doen vergeten dat ook in Vlaanderen niet iedereen enthousiast is over de Europese handelsverdragen en dat Magnette ook in het Noorden aanhangers heeft. Nederlandstalige Belgen die, net als Mia Doornaert, Magnette een toffe peer vinden. Kiezers die hem in 2019 met veel plezier hun stem zouden willen geven om hem naar de 16 te sturen. Maar dat is onmogelijk. Want Vlamingen kunnen niet voor Walen stemmen en Walen niet voor Vlamingen. Een federale kieskring bestaat in het federale België niet. Een democratisch deficit dat willens en wetens door de politieke klasse boven en onder de taalgrens in stand wordt gehouden om benepen electorale redenen. Stel je maar eens voor dat Magnette met Vlaamse stemmen zou gaan lopen die anders naar de SP.A hadden kunnen gaan !

Zo komen we als vanzelf tot de kreupele staatsvorm waarmee de Belgische compromissenmakers ons hebben opgezadeld. Het lijkt in tegenspraak te zijn met wat vooraf gaat maar dat is niet het geval, integendeel. Mij is geen enkele federale staat bekend waar Magnette zijn nummer met hetzelfde succes had kunnen opvoeren . Als dit “confederalisme aan het werk” was , zoals prof. Maddens denkt, dan weten we eens en voor goed : confederalisme is het laatste wat we moeten hebben. Echt federalisme, zoals dat in andere landen met groot succes functioneert, verdient de absolute voorkeur. Zoals dat bijvoorbeeld in Duitsland het geval is, waar tot nog toe een voorbeeldige vorm van parlementaire democratie heerst. Over de hiërarchie tussen het federale en het regionale niveau bestaat daar een kernachtige uitspraak : Bundesrecht bricht Landesrecht. M.a.w. : de deelstaat is ondergeschikt aan het federale niveau. Stel je maar eens voor dat de deelstaat Beieren tijdens de vluchtelingencrisis zou gezegd hebben : Wir schaffen das nicht en we blokkeren het beleid van kanselier Merkel. Eén enkele deelstaat die de 15 andere deelstaten plus de Bondsregering zou gijzelen : ondenkbaar ! Zoals het ook ondenkbaar is dat één deelstaat de buitenlandse handel van de federatie zou kunnen boycotten Dat is nochtans precies wat bij ons gebeurd is. Dat Paul Magnette, zoals hijzelf zei, de mogelijkheden heeft gebruikt die de Vlaams-Nationalisten hem hebben aangereikt, kun je hem niet kwalijk nemen. Maar in een goed functionerende bondsstaat zouden Magnette en de PS andere mogelijkheden hebben gehad om hun bezwaren tegen het CETA-verdrag te formuleren. Bijvoorbeeld in het federale parlement , zeker als het via een federale kieskring zou verkozen zijn…Daar en daar alleen had het laatste woord over CETA moeten klinken.

Maar ook dat parlement heeft het in deze kwestie – voor de zoveelste keer – laten afweten.

Dus ja, het debat over onze staatsstructuur en het democratisch gehalte ervan moet beginnen. Onverwijld.

580fa583cd701ccd4d800f11

November 2, 2016 at 9:48 am 5 comments

MET DE EURO NAAR DE VERDOEMENIS

Zondag verkiezingen in Duitsland. Belangrijke verkiezingen ook voor ons, want zoals Duitsland gaat zo gaat Europa en zoals we weten: het gaat niet goed met Europa. De vraag is of we verder gaan op de ingeslagen – Duitse – weg. Een heilloze weg vinden velen, want uitzichtloos nu de Eurocrisis landen niet verenigt maar juist uit mekaar speelt en tegen mekaar opzet. Of is het simpelweg de Euro zelf die Europa naar de bliksem helpt? “De Euro verdedigen is Europa verdedigen,” zegt Angela Merkel de gedoodverfde winnares van de verkiezingen zondag. Maar meer en meer Duitsers – en niet alleen Duitsers – zijn van het tegenovergestelde overtuigd: met de Euro gaan we met zijn allen naar de verdoemenis. Niet alleen extreem rechts of figuren als Wilders zeggen dat, ook uit linkse hoek zijn dezelfde geluiden te horen.

Kijk en luister bijvoorbeeld naar wat de Nederlandse financieel geograaf Ewald Engelen te zeggen heeft in HET DUITSE ALTERNATIEF een recente uitzending van het VPRO-programma Tegenlicht. De Euro is ten dode opgeschreven, maar intussen zorgt het hardnekkig vasthouden aan de eenheidsmunt voor onnoemelijke sociale ellende in Spanje, Portugal en Griekenland. En het geld dat  de EU in die landen pompt, daar hebben de massa’s die op straat komen nog geen cent van gezien, laat staan dat ze er beter van zijn geworden. Het gaat regelrecht naar de balansen van de (vooral Duitse) banken en de hedgefunds die vooral niet kopje onder mogen gaan. Engelen

Ewald Engelen is behalve academicus ook polemist, blogger, twitteraar en veel gevraagde deelnemer aan discussiepanelen. Hij schrijft af en toe ook in De Morgen, zoals hier waar hij de lof zingt van het Belgische politieke aanmodderen. Zijn stijl is virulent polemisch, dat kun je nagaan in dit stuk waar hij Rutte tot op de enkels afzaagt, of hier waar hij in de contramine gaat tegen de vakbonden en de SER (Sociaal Economische Raad). Maar Ewald Engelen, die het al op jonge leeftijd tot hoogleraar schopte, wordt ook als één van de besten in zijn vak beschouwd.

Ook in de rest van Europa, zegt Engelen, is de Euro niets anders dan het vehikel om Belgen, Nederlanders  en al die andere Europeanen een neoliberale politiek door de strot te rammen. Als het van Merkel en Van Rompuy afhangt moeten we allemaal een beetje als Duitsland worden. Daar had de liberale Ralf Dahrendorf, niet bepaald een radicaal, bijna twintig jaar geleden al moeite mee. Tegen Der Spiegel zei hij: “De muntunie is een reuze-vergissing. Omdat de andere landen worden gedwongen zoals Duitsland te functioneren. Dat kunnen ze niet, dat willen ze niet.  (…) Die landen zitten anders in elkaar dan Duitsland en dus moeten ze die mogelijkheden houden. Dahrendorf zei dat in 1995. Hem kun je toch moeilijk als anti-Europees aanduiden. Hij was lid van de Europese Commissie. Dat is kosmopolitisch realisme, hij wist gewoon hoe het gaat in de wereld.” Het citaat komt uit een interview in de Volkskrant met de socioloog Wolfgang Streeck (1946), directeur van het befaamde Max Planck Institut für Gesellschaftsforschung. “Een gesubsidieerde mars naar het neoliberalisme” dat is het Euroverhaal zegt Streeck. Het volledige interview kun je hieronder lezen.

Wolfgang Streeck

Maar eerst nog de uitzending van Tegenlicht. Daar waren een paar verrassende uitspraken te horen van de miljardair George Soros, een bekend scepticus als het over de Euro gaat. Niet Griekenland, maar Duitsland moet uit de Euro stappen, vindt Soros. De “Duitse” Euro is namelijk sterk ondergewaardeerd wat de Duitse export uitstekend uitkomt, maar de “schuldenlanden” als een strop om de nek hangt. Duitsland eruit dus en dan kan de rest een Euro gebruiken die drastisch in waarde is gezakt, waardoor de probleemlanden hun schulden als sneeuw voor de zon zien wegsmelten. Het is iets ingewikkelder dan dat maar ik vat het hier samen zoals ik het met mijn lekenverstand heb begrepen.

Nog een paar opmerkelijke momenten uit het interview met Soros:  Als hij de vraag krijgt wat de invloed van de Duitse verkiezingen zal zijn op de rest van Europa denkt hij meer dan een volle minuut diep na – in beeld – niet de stof van het doordeweekse televisie-interview. Soros merkt ook op dat het Duitse woord “Schuld” zowel een morele als financiële connotatie heeft: morele schuld (waar Streeck het ook over heeft) en geld dat je terug moet geven aan de schuldeiser. In het Engels zijn “debt”en “guilt” twee verschillende dingen.

Johan Depoortere

De volledige uitzending van Het Duitse Alternatief kun je hier bekijken.  Of wacht de heruitzending af op 25 september om 14.00 uur op Ned. 2.

Meer leestips over de Duitse verkiezingen hier.

Kritiek op de Euro uit linkse hoek zestien jaar geleden al.

Der Spiegel over de Eurokritiek.

DE VOLKSKRANT

Een hele generatie gaat het moeras in

TEKST MARTIN SOMMER FOTO GUUS DUBBELMAN − 13/08/13, 00:00

In de jaren zeventig dacht een voorhoede dat het kapitalisme op zijn laatste benen liep. Niet dus. Volgens de socioloog Wolfgang Streeck heeft het kapitalisme telkens tijd gekocht en zitten we daardoor nu met een enorme schuldenberg. Wanneer is de tijd uitverkocht?

Wolfgang Streeck (1946), socioloog, directeur van het Max Planck Institut für Gesellschaftsforschung, zetelt in een streng gebouw in Keulen. Wie bestraffend wordt toegesproken door Jürgen Habermas, de paus van de sociale wetenschappen, is in Duitsland een hele piet. Habermas noemde Streeck ‘nostalgicus’ vanwege diens oproep om tegen te gaan dat nog meer nationale soevereiniteit naar Europa wegvloeit.

Streeck, snor, blote voeten in een soort van campingslippers, oranje broek, is op de warmste dag van het jaar alles behalve de strenge Duitse wetenschapper die je zou verwachten.

Hij publiceerde onlangs een boek dat helemaal past bij het thema ‘de nieuwe wereld’ – Gekaufte Zeit, die vertagte Krise des demokratischen Kapitalismus (Gekochte tijd, de uitgestelde crisis van het democratisch kapitalisme). Een vrolijke nieuwe wereld is het niet en zijn boek is wel degelijk van een Duits-abstracte gestrengheid. Het grijpt terug op marxistische ideeën die we jarenlang niet hebben gehoord. Het kapitalisme moet steeds opnieuw tijd kopen om niet aan zijn eigen tegenspraken ten onder te gaan. Dat gebeurt in Europa sinds de jaren zeventig, en nu loopt de boel vast in een schuldenberg.



Hoe komt men aan zo’n thema?
’

Vorig jaar mocht ik de zogeheten Adorno-lezingen houden. Vernoemd naar Theodor Adorno, de beroemde voorman van de Frankfurter Schule. Hij legde destijds de grondslag voor het idee dat het kapitalisme op zijn laatste benen liep, het zogeheten laatkapitalisme. Dat was in de jaren zeventig. Veertig jaar later hebben we nog steeds kapitalisme, wat heet, het is alleen maar opgebloeid. Mijn vraag was, waarom hebben we ons zo vergist? Sinds 2008 zijn we in een enorme crisis terechtgekomen. Misschien klopt de theorie van het laatkapitalisme alsnog, en begint de maatschappelijke orde op te lossen. Langzaam, gradueel. Men heeft steeds opnieuw tijd gekocht. Eind jaren zestig leek het rijk van de vrijheid nabij, een optimistisch idee. Daarna kwam de oliecrisis, die in werkelijkheid een verdelingsconflict tussen arbeid en kapitaal was.

’Mijn belangrijkste bijdrage is dat je in de hele moderne wereld dezelfde tendens hebt gezien: grote stakingen eind jaren zeventig in Engeland, en tegelijk in Duitsland. Ook in Nederland kwam een eind aan de oude verzuilde wereld. Die conflicten werden afgekocht met inflatie, die niets anders was dan een geldinjectie om werkloosheid te vermijden. Hoge inflatie, overal. Vanaf begin jaren tachtig is dat weer gedaald tot 2 à 4 procent. Dan houden ook die stakingen op – niet in één land maar overal. De werkloosheid stijgt, waar je ook kijkt, ontstaan weer verdelingsconflicten. De nieuwe oplossing is dat de overheid zich in de schulden steekt. Alweer om de werkloosheid te betalen.

’In de jaren negentig komt daarop kritiek, Clinton heeft het bij de verkiezingen van ik meen 1992 over de staatsschuld van dubbele cijfers waar een eind aan moet komen. In die tijd wordt de financiële markt gecompliceerder. Mensen kunnen krediet krijgen voor van alles en nog wat. In Amerika kon je een huis kopen zonder te hoeven laten zien hoeveel je eigenlijk verdiende. Onderwijl bezuinigde de staat. Dat systeem stortte in 2008 in.’ 



Waarom was sprake van het kopen van tijd?
’

Omdat het systeem rustte op ongedekt kunstgeld. Krediet is niets anders dan de belofte dat je later de geleverde waar zult betalen. Als er te veel van die beloftes zijn, ontstaat de vraag of ze wel worden ingelost. Dan krijg je wantrouwen en angst, zoals in 2008. U vroeg me naar mijn grootste zorg: hoe moet dat verder? Tot nu toe werd de crisis steeds gedempt door er meer geld tegenaan te gooien. De laatste keren ging dat met grote moeite. Mario Draghi van de ECB zei tegen de banken, hier heb je 500 miljard euro, doe er wat verstandigs mee. De banken hebben het zo snel mogelijk weer vastgezet bij de ECB, dus daar hebben we niets aan. Intussen wordt de schuldenberg steeds hoger. We zitten in de vierde fase van de gekochte tijd en de vraag is nu: wanneer is de tijd uitverkocht?’



Dus hoe nu verder?
’

We weten het niet meer. Elke zekerheid over de toekomst is weg. Niemand weet het. In 2008 verscheen Alan Greenspan van de Amerikaanse centrale bank Fed voor het Congres. Dat was echt een diepe schok. Hij kreeg de vraag, wat is er eigenlijk gebeurd? Hij zei: ik had een theorie, de markt reguleert de zaken wel. Maar die theorie lijkt niet meer te kloppen. Dat is verschrikkelijk. Ik heb niets anders te bieden. Onze minister van Financiën, Wolfgang Schäuble, zei: Wir sind im Blindflug – we vliegen in de mist, het radiocontact zijn we verloren. De instrumenten zijn uitgeschakeld. We koersen op intuïtie. Een voorbeeld? In Basel heb je de BIZ, dat is de bank van de centrale banken. Daar zeiden ze dat we moeten ophouden met het onbeperkt geld in de economie te pompen. Het is te gevaarlijk. Kun je lezen in het jaarverslag. Daar staat ook letterlijk in: we hebben tijd gekocht. Ophouden daarmee. Daarna liet Bernanke van de Fed weten dat hij er inderdaad mee wilde stoppen. Vervolgens dreigde de aandelenmarkt in te storten. En Bernanke, plus de Japanners en ook Draghi, zeiden onmiddellijk: het was niet serieus met dat ophouden om maar geld uit te geven. Ze wisten niet hoe snel ze de draad weer moesten oppakken. Hoe het uitpakt: we weten het niet.’



Hebben we over vijf jaar nog een euro?
’

Veel mensen denken van niet. Niet in de huidige vorm. Ik denk daarentegen dat de Duitse politiek de euro als een bezetene verdedigen zal. Er zal een kloof ontstaan. Met aan de ene kant de exportindustrie, de bijbehorende vakbonden, de regering Schäuble/Merkel maar ook de SPD en de Groenen. Zij zeggen dat de euro moet blijven, vanwege de Europese markt en de lagere koers vergeleken met een eventueel teruggekeerde D-mark.’



Dus we hebben het uitsluitend over belangen?
’

Ja natuurlijk, al wordt het verhaal verbraafd met uitweidingen over Europese eenwording. Een tweede factie, ook in het establishment, wil de euro afschaffen. Daar denkt men dat het niet langer doenlijk is om enorme sommen vanuit Duitsland over te maken aan het zuiden. De eerste groep, de industrie en de regering, zegt: natuurlijk is het zo dat wij blijvend transferkosten zullen betalen. Maar de winst uit de euro is hoger dan de kosten.

’Nu komen de Balkanlanden bij de EU. Alleen om reden van de subsidies. Concurreren kunnen ze niet. Het idee in Duitsland is: wij moeten het betalen. Daarover ontstaat nu druk. De belastingbetaler betaalt, om ervoor te zorgen dat de auto-industrie er een markt bij krijgt. Bij Audi worden hoge lonen betaald, maar de dienstensector blijft achter. Niet alle belastingbetalers werken in de export, integendeel. Dat zijn er steeds minder. Wie niet in de export werkt, heeft het idee dat hij is opgelicht met de euro. De dienstenbonden staan niet meer achter de strategie van Merkel. Hun mensen moeten betalen en de lonen lopen enorm achter bij de export.’



U schrijft dat die transferunie al decennia bestaat…
’

J a natuurlijk. Uit geopolitieke en economische overwegingen. In Duitsland wordt daarentegen altijd gezegd: de Duitsers moeten betalen, want ze hebben een wereldoorlog gevoerd. Dat wordt natuurlijk niet meer geaccepteerd.’



Oud-bondskanselier Helmut Schmidt zegt het nog altijd…
’

Ja. Schmidt zegt, wij blijven altijd schuldig. Maar Schmidt was officier in de Tweede Wereldoorlog. De mensen van tegenwoordig zaten niet bij de Wehrmacht, zoals Helmut Schmidt. Ik ben van 1946, voor mij is het nog een thema. Maar mijn kinderen zeggen, waar heb je het over? Ja, we moeten blijven herdenken, maar de oorlog is geen reden om de euro te subsidiëren, dat is vergezocht. Dat klopt niet meer.’



Hoe is die transferunie ooit tot stand gekomen?
’

Dat is begonnen in de jaren zeventig. Toentertijd dreigde in Italië het eurocommunisme, in Spanje en Griekenland waren dictaturen. Italië was een halve democratie, altijd geregeerd door de christen-democraten. Maar werd door ons gesteund, uit angst voor een sociale revolutie. Het was de Koude Oorlog. In Zuid-Europa werden de dictaturen afgelost. Er moest democratie komen, met Europese stabiliseringsprogramma’s om de sociale vrede te handhaven. De burgerlijke middenklasse, in Spanje en in Portugal, moest de macht overnemen. Met hulp van wat toen de EEG heette, en de NAVO.

’In deze tijd begonnen de betalingen, onder andere voor de infrastructuur. U kent die blauwe borden wel: betaald door de EU. Nu weten we dat het idioot was om te denken dat je een modere markteconomie op een traditionele samenleving kunt plakken. Dat werkt niet. Daarna kreeg je de regiofondsen van de EU. Dat systeem raakte in moeilijkheden toen het voormalige Oostblok erbij kwam. Daar moest ook geld naartoe om de boel stabiel te houden. Voor het zuiden was het geld op, maar de zuidelijke landen werden opgenomen in de monetaire unie. Zodoende konden ze tegen een lage rente lenen. Van staatssteun naar krediet dus, in de stille veronderstelling dat als ze het niet meer konden terugbetalen, de rest wel zou bijpassen. Dat no-bail-out-beginsel heeft niemand geloofd. De komende jaren ziet het er niet naar uit dat de zuidelijke landen er bovenop komen. Maar ze moeten in de euro blijven. In Duitsland heb je in de Bundesliga de zogeheten Dauergewinner, zoals Bayern München. Die winnen elk jaar. Je moet dus ook Dauerverlierer hebben. Waarom nog voetballen, zou je je afvragen. Maar er moet een competitie zijn, dus je hebt in de liga een geldverdeling van boven naar beneden. Bochum mag ook nog meedoen. Maar een serieuze tegenstander is het natuurlijk niet. Zo hebben wij in Europa ook Dauerverlierer nodig. Om hun het plezier te gunnen Dauerverlierer te zijn, moeten wij blijven betalen.’



Veel plezier hebben ze er niet aan… Hoe lang gaat dit door?
’

Dit systeem voert naar de waanzin. Als de aanspraken van de verliezers steeds groter worden, willen de kiezers van de zogeheten winnaars het niet meer betalen. Op dat punt zal het enthousiasme in Duitsland voor Europa snel teruglopen. In Sicilië, waar geen boom te bekennen is, lopen nog altijd twintigduizend van staatswege betaalde boswachters rond. Allemaal op grond van cliëntelisme. Dan wordt de politiek extreem defensief. Degenen in Duitsland die dit systeem in stand willen houden, zullen willen dat beslissingen in Europa worden genomen en niet langer nationaal. Je kunt spreken van een transfer van autoriteit naar Brussel, daar zit een technocratische regering en een van de kapitaalmarkt afhankelijke commissie. En het ontbreekt aan democratische kanalen.’



Wat moet er nu gebeuren?
’

Wij moeten die mars naar het gesubsidieerde neoliberalisme stoppen. Wij mogen de overgebleven nationale instituties niet opgeven. Die moeten we verdedigen. Bijvoorbeeld door referenda te eisen bij het veranderen van Europese verdragen. Ze zijn allemaal bang voor de Nederlanders en de Fransen. Vanwege de referenda. Godzijdank zijn ze bang! In Duitsland wordt het Bundesverfassungsgericht (dat wetten toetst aan de Duitse grondwet) beschimpt, alleen omdat daar kritische vragen worden gesteld. Een verouderde nationale institutie, heet het dan. Een paar weken geleden moest de Duitse vertegenwoordiger bij de ECB, Asmussen, verschijnen voor het Bundesverfassungsgericht. Om over de geldpolitiek te praten. De voorzitter vroeg hem waarom hij niet openlijk toegeeft dat het twintig jaar gaat duren voordat de zuidelijke landen er bovenop komen. Dat valt wel mee, zei Asmussen, als de groei eenmaal terug is, trekt de economie daar ook wel aan. Maar daar gaat het niet om. Niemand anders kan die vraag stellen. Er is geen Europese instelling waar die vraag überhaupt gesteld kan worden. De centrale bank zegt: we hervormen en dan komt het goed. Een hele generatie gaat het moeras in, en de enige instantie die daarover een vraag kan stellen, is het Bundesverfassungsgericht! En die wordt als anti-Europees gezien. We hebben geen alternatief. En dan komt Habermas om tegen mij te zeggen dat ik een enge nationale geest ben. Alles Quatsch! Ik zeg dat we niet moeten opgeven wat er nog over is. We moeten dat verdedigen!’



Al die landen hebben hun tradities, kun je die wel op één lijn krijgen?
’

Dat komt er nog bij. Ralf Dahrendorf, liberaal, bepaald geen radicaal, heeft in 1995 in Der Spiegel al gezegd: de muntunie is een reuze-vergissing. Omdat de andere landen worden gedwongen zoals Duitsland te functioneren. Dat kunnen ze niet, dat willen ze niet. De Fransen hebben af en toe een overschot op de betalingsbalans nodig, de Italianen moeten af en toe kunnen devalueren. Die landen zitten anders in elkaar dan Duitsland en dus moeten ze die mogelijkheden houden. Dahrendorf zei dat in 1995. Hem kun je toch moeilijk als anti-Europees aanduiden. Hij was lid van de Europese Commissie. Dat is kosmopolitisch realisme, hij wist gewoon hoe het gaat in de wereld.’



CV Wolfgang Streeck



1946 geboren in Lengerich



1980-88 senior research fellow bij het Wissenschaftszentrum Berlin



1986 promotie sociologie in Bielefeld

 1988-95 hoogleraar sociologie van de industriële betrekkingen in Madison-Wisconsin



1995-nu directeur Max Planck Institut für Gesellschaftsforschung Keulen



1999-nu hoogleraar sociologie Universität Köln

September 20, 2013 at 6:39 am 3 comments


Categories

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 1,618 other followers