Posts tagged ‘kunst’

BERLIJN: SPOREN ZOEKEN

IMG_0145Er is geen ontkomen aan: Wie Berlijn bezoekt wordt met geschiedenis om de oren geslagen. Het begint al zodra we op de Potsdamer Platz uit de metro stappen en ons op de plek bevinden waar Karl Liebknecht in 1916 opriep tot verzet tegen de oorlog.

IMG_0179

De socialist Karl Liebknecht was één van de heel weinige Duitsers die zich verzetten tegen de waanzin van de Eerste Wereldoorlog

De Potsdamer Platz zelf verwijst naar het recente verleden: 25 jaar geleden een stuk niemandsland in Oost-Berlijn, nu een uitstalraam van het Duitse en internationale kapitalisme. Het exuberante zelfvertrouwen dateert van vóór de crisis die in 2008 begon. Talrijke Berlijnse musea brengen de recente geschiedenis in beeld: Willy Brandt heeft zijn eigen informatiecentrum op Unter den Linden, het Reichstaggebouw dompelt je onder in het ontstaan van de Bondsrepubliek en de hereniging, de (schaarse) resten van de muur zorgen ervoor dat de scheiding van de twee Duitslanden niet vergeten wordt. Er is een DDR-museum, een Stasi-museum, een Muurmuseum – er komt geen einde aan.

IMG_0130

Potsdamer Platz

IMG_0133

Architecturale hoogstandjes op Potsdamer Platz

IMG_0139

Reichstag: de koepel van de Britse architect Norman Foster

IMG_0143

IMG_0162

Topographie des Terrors: de Nazis en de Muur

IMG_0165

Een indrukwekkende rij portretten van Berlijnse slachtoffers van de Nazibarbarbarij.

Zijn de Duitsers klaar met het verleden? In Berlijn wordt alvast de donkere Naziperiode niet onder de mat geveegd. Dat kan ook moeilijk met zoveel plekken en monumenten die aan die jaren doen denken: opkomst van Hitler, oorlog en deling van het land. Overal langs de grote boulevards en op de pleinen zuilen met foto’s van slachtoffers. In de Niederkirchnerstrasse – voorheen Prinz Albrechtstrasse – is op de plek waar destijds de Gestapo huisde de indrukwekkende Topographie des Terrors te bezoeken, met onder andere veel  foto’s van de duizenden gewone Berlijners die onder het nazisme het leven lieten en de stomme getuigenissen van repressie, moord en terreur. IMG_0166 IMG_0167 IMG_0171En ook de actualiteit kan de geschiedenis niet uit de weg gaan. Angela Merkel bezoekt Rusland en pleit in de Hermitage in Sint Petersburg voor teruggave van de zogenaamde Beutekunst: de twee en een half  miljoen kunstvoorwerpen die het Rode Leger aan het einde van de Tweede Wereldoorlog uit Duitsland heeft meegenomen. Aan de speech van Merkel ging een incident vooraf dat duidelijk maakt hoe de wonden van de oorlog nog altijd niet zijn geheeld. De Russen willen namelijk van teruggave van de kunstvoorwerpen niet horen – zij beschouwen ze als compensatie voor wat de Duitsers in de oorlog hebben aangericht. Om controverse te vermijden had Poetin alle toespraken in de Hermitage geschrapt, waarop Merkel dreigde het bezoek af te blazen. Poetin bond in – een overwinning van das Mädchen.

Merkel Putin

Merkel doet Poetin bakzeil halen. Geen geringe prestatie

Obama BerlijnWe komen aan in Berlijn, de dag nadat Barack Obama door duizenden op de Pariser Platz, aan de Brandenburger Tor werd toegejuicht en bijna dag op dag vijftig jaar nadat die andere Amerikaanse president, John Kennedy, hier de onsterfelijke woorden uitsprak: Ich bin ein Berliner. In de metro een oudere man met een Obama- verkiezingsbutton op de hoed. Ondanks zijn oorlogen, afluisterschandalen en gebroken beloften blijft Obama bij de Duitsers ongelooflijk populair.

Obama Merkel

Merkel en Obama: ook tegenover de machtigste man ter wereld staat Merkel haar mannetje. Op de gezamenlijke persconferentie had ze openlijke kritiek op het Amerikaanse spionageprogramma.

De kwaliteitskrant Die Welt stelt het in haar zondagseditie ook met verbazing vast en maakt de vergelijking tussen Kennedy en Obama: In 1963 was Kennedy voor de Duitsers de belichaming van de Amerikaanse Droom, zoals Barack Obama dat vandaag is. Obama is net als Kennedy half popster, half politicus, een outsider door zijn huidskleur zoals Kennedy dat was door zijn Iers-katholieke achtergrond. Maar toen zoals nu moest de Droom wijken voor de Realpolitik: Obama voert de drone-oorlog op, zoals Kennedy de Vietnamoorlog liet escaleren, Obama laat de Amerikaanse burgers bespioneren en stuurt de belastingsdiensten op zijn politieke tegenstanders af net zoals Kennedy alle gesprekken in het Witte Huis liet opnemen en de belastingsdiensten op zijn politieke tegenstanders afstuurde. Obama kon niet zoals beloofd Guantanamo sluiten en kon niet verhinderen dat de Arabische lente in een islamitische herfst veranderde. Kennedy kon niet verhinderen dat de Burgerrechtenbeweging in de rassenrellen van de jaren 60 ontaarde. De vergelijking gaat niet helemaal op: Obama kan moeilijk als Kennedy een compulsive womanizer worden genoemd.

JFK-1_41600

Kennedy: “Ich bin ein Berliner” konden de Duitsers ook begrijpen als “Ik ben een oliebol”

Die Welt am Sonntag besteedt niet minder dan vier volle bladzijden aan het historische bezoek van Kennedy aan Berlijn. We schreven juni 1963.  Twee jaar eerder – op 13 augustus 1961 – was de DDR begonnen met het bouwen van de muur. Dat Kennedy toen stormachtig door de Berlijners werd toegejuicht lijkt vandaag vanzelfsprekend maar was het toen allerminst. De toenmalige christendemocratische kanselier Konrad Adenauer merkte achteraf op dat de massahysterie voor Kennedy hem met angst deed denken aan dezelfde taferelen toen de Berlijners minder dan een paar decennia daarvóór Hitler hadden toegejuicht.

Kennedy Brandt Adenauer

Kennedy, Brandt, Adenauer. Het enthousiasme van de Berlijners deed Adenauer aan de Hitlertijd denken

Kennedy’s bezoek aan Berlijn was in werkelijkheid een riskante politieke gok. De leidende Duitse politici, van kanselier Adenauer tot burgemeester van Berlijn Willy Brandt waren er niet over te spreken dat de regering Kennedy zich kennelijk bij de bouw van de muur en de deling van Duitsland had neergelegd. Ook de publieke opinie was zeer ontgoocheld. De populaire Bildzeitung drukte het kernachtig samen in een historische vette  kop: Het Westen doet NIETS! Macmillan (toenmalige Britse premier – jd) gaat op jacht en Adenauer beschimpt Willy Brandt.features_jfk_berlin-trip-june1963

chroesjov

Kennedy en Chroesjov. De Westduitsers waren niet gelukkig met Kennedy’s pogingen tot ontspanning.

Dat laatste slaat op de bittere verkiezingscampagne waarin Adenauer in nauwelijks bedekte termen op Brandts afkomst als buitenechtelijk kind en zijn activiteiten in Noorwegen tijdens de oorlog had gezinspeeld. Maar beide politieke tegenstanders verketterden – naar buiten toe althans – de Amerikanen om hun passieve houding. Brandt, die zich graag de Duitse Kennedy liet noemen, schreef de echte Kennedy een woedende brief waarin hij suggereerde dat Berlijn een atoomoorlog waard was.

Dat was net wat Kennedy tot elke prijs wou vermijden. Hij had weliswaar in zijn verkiezingscampagne in een allusie op Berlijn beloofd elke prijs te betalen, elke last te dragen, elk offer te brengen om het voortbestaan en het succes van de vrijheid te verzekeren. Maar nadat hij de eed als president had afgelegd was Kennedy duidelijk gemaakt wat de gevolgen van een atoomoorlog voor de wereld zouden zijn. Na zijn overigens vruchteloze gesprekken met Chroesjov in Genève  kwam de jonge Amerikaanse president tot de conclusie dat de sovjets niet anders kónden dan een muur te bouwen om te verhinderen dat de DDR zou leeglopen en uit de Sovjetinvloedssfeer zou glippen. Geen fraaie oplossing vond Kennedy, maar: a wall is better than a war.

checkpoint charlie

Checkpoint Charlie: Hier stonden ooit Amerikaanse en Russische tanks tegenover elkaar. Nu een toeristenval

Aan deze kant van de oceaan zorgt de lauwe Amerikaanse reactie op de “communistische provocatie” voor diepe spanningen in het Atlantisch bondgenootschap. De Gaulle vindt het moment gekomen om Duitsland uit de Amerikaanse sfeer los te weken en te verleiden tot een Europese eenheid onder leiding van  – wat dacht u – Frankrijk. De Duitse Bondsregering onder Adenauer reageert geschokt op het Amerikaanse voorstel (in april 62) om met de Sovjetunie te onderhandelen over een atoomvrij Duitsland – Oost én West. De Westduitsers zien het als een poging om hen tot bondgenoten van de tweede rang te degraderen.

Het is tegen die achtergrond dat Kennedy twee jaar na de bouw van de muur (niet eerder!) beslist om naar Berlijn te komen. De Amerikanen maken zich zorgen om de Gaullistische en anti-Amerikaanse tendensen in de Bondsrepubliek en Kennedy moet met zijn enorme populariteit bewijzen dat een anti-Amerikaanse politiek geen steun vindt bij de bevolking. Het is een waagstuk, maar het wordt een triomf. Kennedy blaast warm en koud: aan het adres van hen die geloven in ontspanning en vreedzame coëxistentie roept hij met zicht op de muur: Laat ze naar Berlijn komen! Tegen een gehoor van fel anti-communistische studenten roept hij op tot net dezelfde ontspanning en vreedzame coëxistentie die hij eerder voor een groot publiek heeft afgewezen.

Dat Kennedy het Berlijnse publiek op zijn hand kreeg had ook te maken met de internationale gebeurtenissen van eind 1962. De Cubacrisis had de wereld op de rand van een atoomoorlog gebracht. Méér dan wie ook hadden de Berlijners de adem ingehouden toen de Russen kernwapens op Cuba installeerden en Kennedy duidelijk maakte dat hij dat niet zou tolereren. Als sovjetschepen en Amerikaanse oorlogsbodems in de Caraïbische Zee op elkaar afstomen zitten ze met bang hart voor de radio en hun zwart-wit tv. Ze beseffen immers dat Duitsland het ware slagveld zal worden van een atoomoorlog die akelig dichtbij lijkt. Kennedy weet het rampscenario te vermijden en een half jaar later halen de Berlijners hem in als een held.

IMG_0112

Het “Ampelmännchen:” We zijn in het voormalige Oost-Berlijn. Het Ampelmännchen (met hoed) is één van de weinige overblijvende sporen van het communistische Berlijn

IMG_0149

Het monument voor de Joden en de homoseksuelen, slachtoffers van het Nazisme

IMG_0159

De nieuwe kanselarij aan de Spree

IMG_0198

Bernauer Strasse: Gedenkteken van de Muur

IMG_0203

Slachtoffers van de muur

Johan Depoortere

Het volledige artikel in Die Welt am Sonntag

June 25, 2013 at 6:49 am 2 comments

KUNST TEGEN ONDERDRUKKING

img_2868-kl3

door Tom Ronse

 

Onlangs werd in het Chelsea Art Museum in Manhattan een tentoonstelling geopend waarin zestien vrouwelijke kunstenaars zich bezinnen over de rol en positie van vrouwen in een wereld van oorlog en sociale conflicten.

De tentoonstelling draagt de naam “UN-SCR-1325”, of, voluit: “United Nations Security Council Resolution 1325”. Dit verwijst naar een in 2000 door de VN-Veiligheidsraad goedgekeurde resolutie die aandacht vroeg voor het lot van vrouwen als slachtoffers van conflicten maar ook voor hun rol als vredestichters. De resolutie riep de VN-lidstaten op om de participatie van vrouwen in het oplossen van conflicten te versterken en om de nodige stappen te ondernemen om hen te beschermen. Hoe het sindsdien met de toepassing van die resolutie gaat, kan u lezen op de nieuwspagina’s. De berichten uit Oost-Congo, Darfur en Afghanistan zijn weinig bemoedigend. Maar dat maakt een tentoonstelling zoals deze des te relevanter.

 Het initiatief kwam van twee Belgische vrouwen, Yasmine Geukens en Marie-Paule De Vil, galerijhoudsters in Knokke en Anwerpen. Het was in hun galerij in Antwerpen dat vorig jaar een eerste versie van ‘UN-SCR-1325’ werd getoond, met werk van acht Belgische kunstenaressen. Diezelfde acht zijn opnieuw te zien in het Chelsea-museum maar nu in het gezelschap van acht Amerikaanse vrouwelijke artiesten (negen eigenlijk, er is een duo bij). Het Amerikaanse luik werd samengesteld door Jan Van Woensel, een Vlaming die aan New York University kunstfilosofie en kunstkritiek doceert en intussen naam maakte als onafhankelijke curator.

De organisatoren benadrukken dat de werken niet zomaar de resolutie illustreren maar “kritische momenten van sociale en psychologische kortsluiting en ontwrichting” onderzoeken. In hun uitnodiging citeren ze de vorige VN-secretaris Koffi Anan: “vrouwen lijden niet alleen disproportioneel in conflicten, ze zijn ook de sleutel tot de oplossing ervan”. De tentoonstelling wil tonen hoe vrouwen in een conflictsituatie “een belangrijke kracht voor verandering” kunnen zijn. Een ambitieuze doelstelling die niet in alle werken even doeltreffend wordt ingevuld.

 martheDe vrouw als slachtoffer is een eeuwenoud thema in de kunst maar zelden is de ‘Mater Dolorosa’ zo aangrijpend getoond als in Berlinde De Bruyckere’s “Marthe”. Het beeld, een osmosis tussen een afgepeigerde vrouw en een stervende boom, is een van de blikvangers. Net als de kleine “Eve” van Sofie Muller, een wit beeld van een jong meisje wier onschuld doet denken aan een kindje Jezus. Maar in plaats van te zegenen tekent het kind met bloed cirkels op de muur. Vicieuze cirkels waar niet uit te ontsnappen valt, suggereert Muller, waarvoor de vrouw met haar bloed betaalt. Even hard is de boodschap van Adrian Pipers spiegel. De vrouw die erin kijkt, misschien om zich mooi te maken, leest in haar reflectie: “Everything will be taken away”. Jen DeNike hekelt de positie van de vrouw als lustobject met een piepkleine bikini in solied goud, met bijbehorende keten om de draagster aan de muur te kluisteren.  Ook Cindy Wrights bijna hyperrealistisch geschilderd zelfportret toont de vrouw als lijdend voorwerp, slachtoffer van het christendom, wiens symbool, de doornen kroon, haar nek omklemt en doet bloeden. Maar al is ze slachtoffer, onderworpen is ze niet. Uitdagend en zelfbewust staart ze terug. In ‘Grossstadt’, een schilderij van Kati Heck, zijn de vrouwen geen slachtoffer meer. Ze drijven post-feministische spot met de manier waarop ze door mannen –in dit geval, Otto Dix, wiens gelijknamig werk Hecks doek inspireerde- worden voorgesteld.img_2873-cropped-kl1

Ook het werk van Kathleen Hanna en Becca Albee is niet van humor gespeend. Zij stuurden emails naar 400 vrouwen met de vraag: wat heb je dagelijks bij dat je een gevoel van veiligheid geeft? Ze kregen 200 reacties en selecteerden op basis daarvan een aantal objecten (van paraplu tot meditatieboekje)die in toonkasten te zien zijn.  De meeste Amerikaanse bijdragen in de show gaan niet zozeer over het onrecht dat vrouwen wordt aangedaan dan wel over communicatiemoeilijkheden en inspanningen om ze te overkomen.  Zo is er een cirkel van zwart-witfoto’s waarin Jen DeNike met semafoorvlaggen de vraag spelt: “What do you believe in”? Opvallend zijn ook de mooie tekeningen van Marlene McCarty waarin gorilla’s met gebaren communiceren. Zo te zien berg-gorilla’s, het soort dat zelf ook slachtoffer is van de oorlogen in oost-Congo. De opbrengst van de eerste UN-SCR-1325 tentoonstelling ging naar de opvang van vrouwen die in die oorlogen verkracht werden (de tweede brengt geen geld in het laatje, integendeel, de Belgische staat subsidieert). Hun pijn ontbreekt hier wat. Dit is een boeiende, geslaagde show maar we dromen van een derde luik, waarin ook acht vrouwelijke artiesten uit landen waar oorlog een dagelijke realiteit is, hun duit in het zakje doen.

 Naschrift:

In feite dromen we ook van een vierde luik en een vijfde. Het derde, met acht Afrikaanse kunstenaressen, zou bijvoorbeeld volgend jaar in Johannesburg kunnen doorgaan. In 2011 openen we  de vierde aflevering in Sao Paulo, nu met 32 participanten, waaronder acht uit Colombie en andere conflictgebieden. Tenslotte in 2012 de apotheose, in Beijing of Tokio, met 40 deelneemsters, waaronder acht uit Azie. Akkoord, het zou een gigantische onderneming zijn die veel organisatietalent zou vereisen. Maar het resultaat zou wereldwijd weergalmen. En als er dan nog energie overblijft, kunnen we er nog een paar afleveringen aan breien. Misschien laten we dan zelfs enkele mannelijke kunstenaars meedoen.

———————————————–

* UN-SCR-1325 in The Chelsea Art Museum, 556 West 22 Street (bij 11th Avenue), New York. Di-zat:11-6, do:11-8. Tot 11 april.

 

Marie-Paule De Vil, Jan Van Woensel, Yasmine Geukens

Marie-Paule De Vil, Jan Van Woensel, Yasmine Geukens

 

 

 

March 16, 2009 at 2:59 am 1 comment


Categories

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 1,618 other followers