Posts tagged ‘Raúl Castro’

BIJ DE DOOD VAN FIDEL

44175-004-1aa92245

Fidel Castro is gestorven en de media hebben ons de clichés niet bespaard. Met karrenvrachten werden ze over ons uitgestrooid en ook de gebruikelijke onzin mocht niet ontbreken. Zo kwam de eminente Cubakenner Herman De Croo ons in een extra Terzake kond doen van het historische feit dat hij – Herman – als jonge man in de straten van Mexico voor Fidel werd aangezien en toegejuicht. Die baard weet je wel. De Croo verklapte nog een ander geheim: Castro was een dictator die daar een “ideologie rond breide om dat te camoufleren.”

Ja Fidel werd door de enen aanbeden en door de anderen gehaat en ja hij was een monument van de 20e eeuw die zijn tijdperk heeft overleefd. Castro was een buitenmaatse persoonlijkheid met een bovenmaats ego die dan ook een sterke persoonlijke stempel op de Revolutie heeft gekleefd. Maar hij bleef ontzettend populair zeker bij de generatie die de revolutie heeft meegemaakt. Volgens Marc Frank van Reuters, één van de langst verblijvende buitenlandse journalisten op Cuba, bestaat één derde van de bevolking uit enthousiaste aanhangers van het regime, een kleine minderheid zijn politieke opposanten, de rest is een grijze zone waar mensen meer bezig zijn met de dagelijkse strijd om het bestaan dan met de slogans van La Revolución.

501279

Fidel struikelt (2004)

Tot vóór de Amerikaanse burgeroorlog aan het einde van de 19e eeuw leek het voor velen in de VS een uitgemaakte zaak dat Cuba één van de Amerikaanse staten zou worden. Vooral de slavenhouders in het Zuiden maakten daar een strijdpunt van: Met Cuba in de Unie zou het slavenhoudende Zuiden immers de balans in het voordeel van de slavenstaten doen doorwegen. Het is wellicht aan de bloedige burgeroorlog te danken dat het niet zover is gekomen, wat niet belet dat Cuba tot aan de Revolutie in de praktijk een Amerikaanse kolonie was, de goktent en het bordeel voor de superrijke yankees. Toen Cuba zich met hulp van de Verenigde Staten had losgemaakt van het Spaanse juk kwam het meteen onder een andere heerschappij terecht. Tot 1940 gaf het “Platt Amendment” de Verenigde Staten een vetorecht over belangrijke beslissingen van het Cubaanse parlement en de regering en het recht om militair tussenbeide te komen als dat “nodig mocht blijken.” Tot vandaag blijft op basis van het Platt Amendment de militaire basis van Guantanamo Amerikaans grondgebied.

dsc0093

Geen personencultus voor Fidel, wel voor Ernesto Guevara

Vriend en vijand zullen het erover eens zijn dat Fidel Castro voor Cuba eindelijk de onafhankelijkheid heeft verworven waar het eiland meer dan een eeuw lang voor heeft gestreden en bloed vergoten. Maar voor die onafhankelijkheid hebben de Cubanen een enorme prijs betaald. Het embargo heeft het eiland ei zo na economisch doodgeknepen. Politieke vrijheden en mensenrechten werden geofferd op het altaar van de “Revolutie,” bureaucratie en foute beslissingen deden de rest. Het wegvallen van de “broederhulp” uit de Sovjet-Unie en de “speciale periode” die daarop volgde maakten de economische rampspoed compleet. Zonder de levenslijn van het Chavistische Venezuela kun je je nauwelijks voorstellen hoe het regime zou hebben overleefd. Nu gaat het langzaamaan beter en dat de Cubanen ondanks alles gezondheidszorg en onderwijs voor iedereen kunnen blijven genieten mag een klein wonder heten. Maar het volk mort. Bijna elke familie op Cuba heeft verwanten in Miami. Cubanen vergelijken hun levensstandaard met die van hun rijke familieleden in Florida, niet met die van het naburige eiland Haïti waar armoede en ellende de ogen uitsteken.

cuba-0410

Openbaar vervoer op Cuba

Toen ik de voorbije twee jaar het eiland van Noord tot Zuid en van Oost tot West doorkruiste kon ik met tientallen mensen praten die aan de kant van de weg stonden te liften. Door het ontbreken van een openbaar vervoer die naam waardig is liften op het eiland een nationale sport. Bijna al mijn gesprekspartners kloegen steen en been over de lage inkomsten en de hoge prijzen. Met een gemiddeld salaris van 20 euro per maand is het lastig overleven, ook al komt niemand om van de honger. Dank zij rantsoenbonnen kan iedereen aan de basisbehoeften voldoen, maar alles wat daarboven uitsteekt : schoenen, kleren, speelgoed, reizen, internet  is een luxe buiten het bereik van wie het met een officieel salarisje moet stellen. Alleen wie op de een of andere manier van het manna van de toerisme-industrie kan genieten kan zich een behoorlijke levensstandaard veroorloven. Het was opvallend hoe openlijk de meeste medereizigers zonder schroom kritiek ten beste gaven op de regering en op het “systeem.” Velen gaven openlijk lucht aan hun heimwee naar vroeger – maar daarmee werd niet de periode vóór de Revolutie bedoeld, wél de jaren vóór de instorting van het “socialistische kamp” en de erbarmelijke levensomstandigheden in de zogenaamde “speciale periode” die daarop volgde.

201_raul_castro_0429

Raúl Castro: de hardliner die hervormer werd.

De hervormingen van Raúl hebben de tweespalt in de Cubaanse maatschappij verdiept. Ook op Cuba neemt de ongelijkheid toe. Eén van de eerste beleidsdaden van Raúl Castro was het ontslag van een half miljoen werknemers uit de publieke sector. Die konden vijf maanden werkloosheidsvergoeding krijgen en moesten daarna maar zien hoe ze zich uit de slag trokken. Een maatregel die meer naar neoliberalisme dan naar communisme ruikt, al konden de ontslagen ambtenaren blijven genieten van gratis onderwijs en gezondheidszorg en konden ze in hun basisbehoeften voorzien dankzij de gesubsidieerde voedselprijzen.

cuba-110

Staatswinkel op het platteland

cuba-4275

Meer markt

Maar de toename van de privésector en de “vrije markt” zorgt voor een tweedeling in de economie en de samenleving. Het dubbele muntsysteem is daar de meest zichtbare manifestatie van. De meeste Cubanen worden betaald in peso of  “Moneda Nacional.” Eén peso is ongeveer 4 eurocent. Het gemiddelde maandloon is 500 peso – 20 euro. Basisproducten worden in peso betaald en zijn voorhanden in de staatswinkels (bonnen voor sommige producten), en op de vrije markt: de boerenmarkten, de verkopers op straat. Al de rest – alles wat wordt ingevoerd – moet betaald worden met de zogenaamde “convertibele peso” of CUC. Eén CUC is ongeveer één euro of 24 pesos in moneda nacional. Buitenlanders betalen praktisch alles in CUC, maar ook Cubanen willen waar het kan aan CUCs geraken. De hele toeristische sector draait om CUCs – vandaar dat een taxichauffeur vele keren het maandloon van een dokter kan verdienen omdat hij in CUC wordt betaald. Wie het moet stellen met het officiële loontje, de “sueldito,” leeft op of onder de armoedegrens. Wie op een of andere manier kan profiteren van de toeristen kan een aardig inkomen verdienen: als gids, taxichauffeur, schoonmaker, prostituee, verhuurder van kamers, het zijn er duizenden. Neem de “jinoteros” en de “jinoteras.” Die laatsten zijn niet noodzakelijk prostituees, maar je vindt ze in toeristische centra op elke hoek van de straat. Ze bieden diensten aan, ze gidsen je door de wirwar van straatjes, brengen je naar een restaurant, naar een hotel of naar een van de als paddenstoelen uit de grond gerezen toeristenverblijven in privéwoningen en krijgen daar een deel van de opbrengst voor.

cuba-2275

Havana, Marina Hemingway

Wie zoals wij met de boot in een Cubaanse marina aankomt krijgt met een resem inspecteurs en ambtenaren te maken. Het begint met de gezondheidsinspectie. De dokter komt aan boord en vraagt meteen of hij misschien een biertje kan krijgen. Als hij vertrekt vraagt hij of hij misschien een biertje kan meenemen voor zijn vrouw. Tussendoor ontspint zich een gemoedelijk gesprek. De dokter is pas terug van Miami waar hij de droeve opdracht had zijn vader te begraven. En dat alles daar zo vreselijk duur is. Zelf heeft hij niet te klagen al moeten veel van zijn collega’s zien rond te komen door bij te klussen als taxichauffeur, automonteur of verkoper van verf en onderhoudsproducten. De ambtenaren van de landbouwinspectie die komen controleren op vervallen etenswaren of verdachte blikken aan boord zijn twee minzame oudere heren. Bij het afscheid vragen ze discreet of ze misschien die paar blikken tonijn mee naar huis mogen nemen.En zo gaat het de hele reis door Cuba door. Heeft Fidel van zijn volk een bedlaarsvolk gemaakt vragen we ons soms af. “Heb je misschien een zeepje? Shampoo? Een balpen voor de kinderen?” De havenkapitein in Cienfuegos polst of we misschien geen oude zonnebril kunnen achterlaten. Als in Marina Hemingway de eindafrekening wordt gepresenteerd komt de aap uit de mooi: “Het is gebruikelijk om bovenop het liggeld een fooi van 10% te geven”– in het zwart uiteraard. Alles met de glimlach en de Cubaanse nonchalance, zonder de minste agressiviteit. Maar het is pijnlijk te zien hoe dit trotse volk zich op die manier verlaagt om te overleven.cuba-0003

Nee, Cuba is niet het paradijs van de “Nieuwe Mens” waar Che Guevara van droomde, noch de hel zoals die in de geesten en de propaganda van de Cubaanse ballingen in Miami’s Little Havana bestaat. Misschien is de beste samenvatting nog die van Irene Aloha Wright, een Amerikaanse historica en journaliste die in 1910 schreef: “Wie langer dan tien jaar op Cuba heeft gewoond laat alle dogma’s en doctrines over dat land achter zich. Het eiland wordt niet voor niets het land van “ondersteboven” genoemd.“

Johan Depoortere

November 29, 2016 at 10:54 am 7 comments

VAN A NAAR B OP CUBA

 Door de hervormingen van Raúl Castro kunnen de Cubanen sinds 2011 auto’s kopen en verkopen. Nieuwe, geïmporteerde Europese auto’s, komen nu mondjesmaat op de Cubaanse wegen maar zijn voor de meeste Cubanen onbetaalbaar. De Amerikaanse vintage cars uit de jaren vijftig blijven daardoor het straatbeeld beheersen. Cubanen zijn meesters in het improviseren en repareren is een nationale sport. Een Toyotamotor in een Belair 1956 – geen probleem. Ondanks de komst van Chinese redelijk moderne bussen blijft het openbaar vervoer in de meeste steden een nachtmerrie. De bussen –  „guagua” in het Cubaanse slang – zitten overvol en de meeste Cubanen verplaatsen zich van A naar B in „Camiones,” omgebouwde vrachtwagens. Maar ook paard en kar blijven populair en een fiets is een kostbaar bezit. Toeristen zijn dol op de fietstaxi, voor de Cubanen is het een alternatief voor de bus of de „camión.”
_DSC0135

Chevrolet Belair, met stip de populairste auto op Cuba

_DSC0078

Fietstransport

_DSC0402
_DSC0205

De fietstaxi: exotisch maar voor de taxifietser een loodzware karwei.

 

_DSC0490

De trotse bezitters van een Chinese fiets

_DSC0004

De “guagua” kost omgerekend een paar centen maar is een hele luxe in vergelijking met de “camión”

_DSC0425_DSC0422_DSC0413
_DSC0465

Repareren tot hij uit mekaar valt

_DSC0495
_DSC0475

Vervoer per paard op het platteland, maar ook in de stad

_DSC0551
_DSC0486

Trinidad

_DSC0481
Foto’s en tekst: Johan Depoortere

November 18, 2014 at 12:33 am Leave a comment

NA FIDEL

raul_and_fidel_castro_wait_for_pope

De gebroeders Castro

De Revolutie is niet meer wat ze gewest is. Fidel Castro, ontelbare malen door zijn vijanden dood verklaard, is nog steeds onder de levenden, maar voor Cuba is het post-Fideltijdperk al een poosje begonnen. Raúl, de andere Castro, heeft de touwtjes nog stevig in handen maar acht jaar na het terugtreden van Fidel is het revolutionaire eiland onmiskenbaar veranderd. Fidel Castro, die straks 88 wordt, leidt een teruggetrokken bestaan en de meningen zijn verdeeld over hoever zijn invloed nog reikt: staat hij op de rem voor de hervormingen van zijn broer of is ook hij tot het besef gekomen dat de “oude vormen en gedachten” niet langer houdbaar zijn? De hervormingen van Raúl zijn hoe dan ook onomkeerbaar en de vraag is alleen of ze de “Revolutie” zullen redden dan wel liquideren.

Beweging in Havana en Miami

Ook aan de andere kant van de Straat van Florida, in Miami, evolueren de geesten. Voor het eerst blijkt een meerderheid van Cubaans-Amerikanen voorstander te zijn van een opheffing van het halve eeuw oude embargo tegen het Caraïbische eiland. De zonen en dochters van de Cubanen die vijftig jaar geleden Cuba ontvluchtten zijn niet langer geobsedeerd door Fidel. Zij zien in het Cuba van vandaag vooral business opportunities en proberen – voorlopig vergeefs – de beleidsmakers in Washington tot een meer realistische koers te bewegen. Een kleine maar uiterst invloedrijke groep hardliners blijft zwaar wegen op de Cubapolitiek van de president en de hoogste Amerikaanse regeringskringen.

Schermafbeelding 2014-09-03 om 10.30.35Cuba blijft in de Amerikaanse publieke opinie een hot topic, getuige de stroom boeken die over het eiland blijven verschijnen. Without Fidel van Ann Louise Bardach is rijk aan anekdotiek over Fidel en Raúl. Bardach maakte eerder naam met Cuba Confidential: Love and Vengeance in Miami and Havana (2002) over de gecompliceerde relaties tussen de twee Cubaanse hoofdsteden en vooral de krabbenmand van de Cubaanse gemeenschap in Miami en haar relatie met Washington.

Schermafbeelding 2014-09-03 om 10.39.12Marc Frank is één van de weinige Westerse journalisten die ook in Cuba wonen. Hij is de auteur van Cuban Revelations: Behind the Scenes in Havana, een journalistiek verslag van de recentste ontwikkelingen op Cuba. Frank woont al sinds 1990 in Havana en is met een Cubaanse getrouwd. Daardoor kent hij het dagelijks leven en de dagelijkse zorgen van de Cubanen zeer goed en hij schrijft met kritische sympathie over de Cubaanse Revolutie.

Fidel Castro en de Cubaanse Revolutie hebben tien Amerikaanse presidenten, talloze moordpogingen en het einde van de Sovjetunie overleefd. Internationaal staat Cuba vandaag minder geïsoleerd dan ooit. Bevriende regimes in Venezuela, Brazilië, Ecuador en Nicaragua hebben de vroegere paria weer geïntroduceerd in inter-Amerikaanse fora zoals de OAS, de Organisatie van Amerikaanse, decennia lang de exclusieve speeltuin van Washington. In 2008 schrapte de Europese Unie alle sancties die ze had opgelegd na de arrestatie van 73 dissidenten in 2003 al blijft de Unie politieke hervormingen eisen als voorwaarde voor verdere economische samenwerking.

Hamburgers van bananenschillen

Het succes op het buitenlandse politieke toneel staat in schril contrast tot de penibele toestand op het eiland zelf. Cuba kruipt langzaam overeind uit het diepe economische dal na de val van de Sovjetunie en het wegvallen van de royale Russische steun. De ”speciale periode” van oorlogseconomie in vredestijd ligt elke Cubaan nog vers in het geheugen. “We maakten hamburgers van pompelmoes- en bananenschillen; we maakte schoon met sap van limoenen en zure sinaasappels en we gebruikten het zwarte poeder uit batterijen als haarvferf en make-up” herinnert zich een verpleegster uit de kennissenkring van Marc Frank.

Toen de nood het hoogst was verscheen als een deus ex machina Hugo Chavez op het toneel die de Cubaanse economie van het failliet redde. Chavez leverde olie tegen voorwaarden ver onder de marktprijs en hij betaalde cash voor de artsen die Cuba massaal naar Venezuela stuurde. In. 2004 bijvoorbeeld ontving Cuba 5 miljard dollar voor medische en andere technische assistentie aan Venezuela. De relatie tussen Cuba en Venezuela leek vooral gebaseerd op de persoonlijke vriendschap tussen Fidel en Hugo Chavez en toen Raúl Castro in 2006 de teugels van zijn broer overnam vreesden velen dat de vriendschap tussen de twee landen zou bekoelen. Maar onder Raúl namen de Venezolaanse investeringen in de Cubaanse olie-industrie nog toe en zelfs de dood van Chávez in 2013 heeft daar niets aan veranderd.

De reddingsboei die Chávez de Cubaanse economie toegooide had als gevolg dat Fidel Castro in 2002 de hervormingen begon terug te draaien die hij in de jaren 90 noodgedwongen had doorgevoerd. Er kwam strengere controle op de invoer van buitenlandse deviezen en de samenwerking met buitenlandse investeerders werd teruggeschroefd. Fidel zette een nieuwe ideologische campagne op onder de slogan: “De slag om de ideeën” en een nieuw internationalistisch programma: “Plan Mirakel” dat voorzag in gratis gezondheidszorg voor Latijns-Amerikaanse buurlanden en in medische opleiding voor tienduizenden jongeren uit die landen. En toen struikelde de Líder Máximo.

501279

De val van Fidel. De auteur van de video die de dramatische val vastlegde leeft nu in de VS

Raúl komt uit de coulissen

Castro viel op 20 oktober 2004 toen hij van het podium afdaalde na een speech in de centrale provincie Villa Clara. Hij brak zijn knieschijf en zijn bovenarm, maar dat was pas het begin van een lange lijdensweg die Fidel een paar keer aan de rand van de dood bracht en die twee jaar zou leiden tot de tijdelijke overname van zijn functies door zijn jongere broer Raúl en nog eens twee jaar later tot zijn officieel aftreden als president en partijleider. Toen Raúl op het toneel verscheen was hij voor de meeste Cubanen, laat staan voor buitenlandse pundits en waarnemers, weinig méér dan een schimmige figuur aan het hoofd van het leger. Velen waren van mening dat Raúl een handpop zou zijn, gemanipuleerd door zijn oudere broer.

raul-castro-1-sized

De jonge Raúl Castro

Raúl Modesto Castro Ruz werd geboren op 3 juni 1931, de jongste zoon van Angel Castro en Lina Ruz. Raúl stond altijd in de schaduw van zijn zes jaar oudere broer Fidel die hij mateloos bewonderde. De jongste Castro miste de intellectuele nieuwsgierigheid en de atletische fysiek van Fidel, maar hij was de lieveling van zijn moeder en van het gezin. In de kring van intimi staat hij bekend om zijn humor, zijn charme en zijn empathie. Maar politiek stond Raúl altijd de harde lijn voor en hij wordt in de eerste plaats verantwoordelijk geacht voor de honderden, volgens sommigen duizenden executies van politieke tegenstanders tijdens de guerrillastrijd tegen het Battistaregime en in de eerste jaren van de revolutie. Des te opmerkelijker is het dat Raúl Castro zich algauw ontpopte tot de hervormer. Hij maakte meteen schoon schip van de bevlogen plannen van Fidel: exit de Slag om de Ideeën en Plan Mirakel. Pragmatisme werd de nieuwe marsrichting.

Het volk mort

De hervormingen van Raúl kwamen er niet uit ideologische overwegingen, maar uit pure noodzaak. Het volk morde en de toekomst van de Revolutie stond op het spel. Toen Raúl in 2006 tijdelijk de leiding had overgenomen had hij de Cubanen uitgenodigd tot een groot debat. Het gevolg was een stortvloed aan klachten en aanbevelingen, vooral over de staat van de economie. Een eerste reeks klachten ging over de kloof tussen inkomen en prijzen. De Cubanen worden betaald in pesos, maar veel goederen en diensten zijn alleen te krijgen in de zogenaamde “deviezenwinkels” waar betaald moet worden in CUC , de Convertibele peso die ongeveer 24 keer meer waard is. Dat systeem van de dubbele munt maakt levensnoodszakelijke producten voor de meeste Cubanen zo goed als onbetaalbaar. Zo kost een fles keukenolie 2 CUC, het equivalent van 48 pesos, een bedrag waar de gemiddelde Cubaan drie dagen voor moet werken.

Een andere klacht ging over de achteruitgang van het veel geroemde systeem van gratis gezondheidszorg. Dit had voor een deel te maken met het tekort aan dokters en verplegend personeel. Veel hoog opgeleide gezondheidswerkers werden uitgestuurd naar het buitenland waar ze geld opbrachten voor de schatkist of ze verkozen te werken in de informele economie waar ze een veelvoud konden verdienen van hun staatsinkomen. Veel anderen verkozen gewoon het land te verlaten en een lucratieve carrière op te bouwen in het buitenland.

Een derde reeks klachten ging over de bureaucratie, de corruptie en de regelneverij van de overheid. De wet bijvoorbeeld die Cubanen de toegang ontzegde tot toeristenhotels, tot het internet en mobiele telefoons, de reisbeperkingen, het verbod op het kopen en verkopen van huizen en auto’s.

Kortom, bij het aantreden van Raúl waren de verwachtingen in alle lagen van de bevolking hooggespannen. Voor het eerst gaven de officiële media ook uiting aan de klachten en de aanbevelingen van de bevolking. Boven het verslag van een uiterst kritisch congres van Cubaanse schrijvers en kunstenaars blokletterde Granma, het officiële orgaan van de Cubaanse Communistische Partij: We moeten ons voorbereiden op een nieuwe toekomst voor ons land.

De hervormingen van Raúl

Raúl Castro had goed naar de verzuchtingen van de Cubanen geluisterd en bijna op dag één van zijn aanstelling in februari 2008 maakte hij werk van een hele reeks hervormingen die over de jaren het leven van de eilandbewoners ingrijpend zouden veranderen. Het begon met het openstellen van de markt voor computers en dvd’s. Kort daarop konden de Cubanen voor het eerst mobiele telefoons kopen. Enkele jaren later waren 1,5 miljoen mobieltjes en in omloop en vandaag zie je in het straatbeeld van Havana en andere Cubaanse steden net zoveel mensen met een smartphone aan het oor als waar ook ter wereld. Toegang tot het internet blijft beperkt en duur.

De hervormingen in de landbouw hadden grote invloed op het dagelijks leven van de Cubanen. De boerenmarkten die her en dar oogluikend werden getolereerd werden gelegaliseerd. Privéboeren kunnen nu overal hun producten rechtstreeks aan de consument verkopen. De staat gaf de boeren ook hogere prijzen voor melk, kaas en vlees en braakliggend land van de staat werd onder duizenden kleine boeren en coöperaties verdeeld. De privésector die nog altijd slechts een fractie van de landbouwgrond bezit produceert nu 70% van de landbouwproducten die naar de consument gaan. Zelf kon ik vaststellen dat je in alle grote steden nu zonder problemen een grote variatie aan vlees, groenten en fruit kunt vinden zowel op de openbare markten als aan de honderden stalletjes van verkopers op straat.

Een auto kopen en verkopen, een eigen huis bezitten, vrij reizen naar het buitenland (of zelfs van de provincie naar de hoofdstad): het was allemaal taboe zo lang Fidel het voor het zeggen had. Sinds 2011 kunnen auto’s en huizen van eigenaar wisselen zonder de bijna onoverkomelijke bureaucratische rompslomp die tot dan toe gepaard ging met de “ruil” van woning of auto. De maatregel bracht de bestaande zwarte markt en de corruptie die ermee gepaard ging bovengronds. Voortaan kunnen Cubanen ook naar het buitenland reizen en terugkeren zonder het risico te lopen dat in hun afwezigheid hun bezittingen geconfiskeerd worden.

marino_murillo

Marino Murillo, vice-president en hervormingstsar wordt vaak geciteerd als mogelijke opvolger van Raúl

Taboes sneuvelen en ongelijkheid neemt toe.

De hervormingen van Raúl en zijn economietsaar Marino Murillo lijken zo uit het receptenboekje van het IMF geplukt en in zijn toespaken klinkt Raúl af en toe als een neo-liberale hervormer. Het idealistische en paternalistische en sterk gepersonaliseerde revolutionaire project van Fidel Castro heeft zijn tijd gehad en moet vervangen worden door een meer realistische benadering die rekening houdt met het eigenbelang – zo omschrijft Frank de nieuwe marsrichting. Of in de woorden van Raúl: “Het komt erop aan de foute en onhoudbare opvattingen over socialisme te transformeren, die in de loop van de jaren in brede lagen van de bevolking diep wortel hebben geschoten en die het gevolg zijn van een té paternalistische, idealistische en egalitaire benadering door de Revolutie.” “We moeten voorgoed af van het idee dat Cuba het enige land ter wereld is waar mensen kunnen leven zonder te werken,” verklaarde Raúl bij een andere gelegenheid.

De gevolgen voor het dagelijks leven van de Cubanen waren immens. 500000 werknemers worden uit de loonlijsten van de staat geschrapt. Die moeten voortaan hun eigen boontjes doppen in de privésector of zelfstandige ondernemers worden. De werkloosheidvergoeding die de pil moet verzachten is beperkt tot maximum vijf maanden. Honderdduizenden Cubanen dreigen daarmee tussen twee stoelen te vallen en in de slechtste van twee werelden terecht te komen: een autoritair communistische regime gecombineerd met het onzekere bestaan van de vrije markt.

Een ander gevolg is de toegenomen ongelijkheid, zichtbaar in het straatbeeld. Rijke Cubanen kunnen zich vrijwel alles veroorloven in de deviezenwinkels, wie het met zijn karige loon in pesos moet stellen heeft nauwelijks genoeg om te overleven. De cijfers bevestigen het beeld. Cuba is nog steeds de meest egalitaire samenleving in Latijns Amerika, maar sinds de jaren negentig neemt de ongelijkheid toe ten voordele van hen die toegang hebben tot buitenlandse valuta. Volgens een interne studie heeft de top tien van de rijksten tot 15 keer méér koopkracht dan de tien onderaan de ladder. Een andere studie schat dat 20% van de hoofdstedelijke bevolking behoeftig is en nog eens 30% “kwetsbaar.”

En Fidel?

Wat vindt Fidel vindt van de richting die de Revolutie is ingeslagen? Af en toe schrijft hij een kritische kolom in het partijblad Granma, maar het is onduidelijk of hij zijn broer en de ploeg hervormers een stok in de wielen kan of wil steken. Op de vraag van een Amerikaanse journalist of het Cubaanse model nog voor export vatbaar antwoordde Fidel: “Het Cubaanse model werkt zelfs niet meer voor Cuba.” Eerder (in 2005) had Fidel al voor blokletters in de internnationale pers gezorgd toen hij zei: “de grootste fout die we begaan hebben was denken dat iemand werkelijk wist wat socialisme is.”

Het Socialisme.2 van Castro nummer twee is in volle beweging. Wat het wordt is koffiedik kijken maar zeker is dat de tijd van de romantische Revolución voorgoed voorbij is.

Johan Depoortere

CUBAN REVELATIONS

Mark Frank

University Press of Florida 2013

 

WITHOUT FIDEL

Ann Louise Bardach

Scribner New York 2009

 

BLOGS OVER CUBA:

The Cuban Triangle

De dissidente Yoani Sánchez: Generation Y

Cubaanse jongeren: La Jóven Cuba

In het Nederlands:

Cuba

September 9, 2014 at 5:55 am Leave a comment

CUBA SÍ, CUBA NO

Cuba, het grootste eiland van de Caraïben, is omgeven door mythes en romantiek. Na meer dan een halve eeuw spreekt de Cubaanse revolutie nog steeds tot de verbeelding. De figuren van Fidel Castro en Che Guevara, de strijd van een David tegen de oppermachtige Goliath, de overwinning in de Varkensbaai, de onverzoenlijke vijanden van de revolutie in Miami: het is allemaal stof voor legende. De werkelijkheid op het eiland, het dagelijkse leven van de massa Cubanen is veel minder bekend en de realiteit wordt vaak door de legende vertroebeld. Na ruim vier jaar rondzwerven in het Caraïbisch gebied met onze zeilboot “Eventually” zijn we  – Mien en ik – dit jaar na onder meer Haïti en Jamaica (zie: De trek naar Het Zuiden) ook op Cuba aanbeland. Onze tocht leidde van Santiago in het Oosten tot Los Morros in de Westelijke provincie Pinar del Rio en van daar langs de Noordkust van het eiland tot Havana. We waren in Cuba als toeristen, maar de journalistieke kriebel kon ik toch niet helemaal onderdrukken. Vandaar dit verslag in woord en beeld over Cuba vandaag.

Johan Depoortere

 

_DSC0004

Bienvenidos a Cuba Socialista staat in reuzenletters op een muur te lezen bij het binnenvaren van de machtige baai van Cienfuegos. Maar de letters zijn vervaagd en het woord Cuba is nauwelijks nog te onderscheiden. Zoals de verf van de slogans zo lijkt ook het revolutionaire enthousiasme in het land van Che en Fidel met de tijd te zijn getaand. Guevara-kitsch alom, maar tegelijk ook overal tekenen van het sluipende kapitalisme dat deze Caraïbische revolutionaire voorpost lijkt te veroveren.

_DSC0093

De heilige Che Guevara op ansichtkaarten, petjes, vlaggen en muren

 

_DSC0033

Een kwart eeuw geleden kon Fidel Castro in een vlammende toespraak op het plein vóór de historische Moncadakazerne in Santiago de Cuba de massa’s nog tot staande en loeiende ovaties brengen. Het was 1988 en ik was met een cameraploeg in Cuba voor een Panoramareportage. In de Sovjetunie was het de tijd van Glasnost en Perestroika en de bedoeling was na te gaan hoe bondgenoot Cuba daarop zou reageren. Fidel maakte dat in zijn toespraak in Santiago zonneklaar: van die nieuwigheden lustten de Cubanen geen pap. Integendeel, de schroeven werden aangedraaid, de controle door de Communistische partij en de CDR, buurtcomités voor de Verdediging van de Revolutie, nog aangescherpt. Kortom het Cubaanse antwoord op Perestroika was Castroika, het spiegelbeeld van het Russische origineel.

De Cubanen betaalden een zware prijs voor de volharding in de leer. Voor de bevolking trad na het wegvallen van de royale steun van het Russische broedervolk een periode aan van tekorten en harde tijden in het algemeen. Vandaag denken de Cubanen met afgrijzen terug aan die tijd die toen “speciale periode” werd genoemd, een oorlogssituatie in vredestijd met drastische rantsoenering en rampzalige tekorten. “We maakten hamburgers van pompelmoesschillen, we maakten schoon met citroen-en sinaasappelzuur en we gebruikten het zwarte poeder uit batterijen voor makeup en haarverf,” vertelt een verpleegster aan Marc Frank*, een Amerikaanse journalist die al tientallen jaren in Cuba woont en zelf met een Cubaanse verpleegster is getrouwd. Voor de Cubanen in Miami leek het einde van het Castrotijdperk eindelijk aangebroken en de Amerikaanse regering onder Clinton bereidde actief het post-Castrotijdperk voor. Het Einde van het Einde van de Revolutie blokletterde The New York Times enigszins dubbelzinnig in 2006.Fotostream jun. 2014 - 01

_DSC0072

De affiches zijn verbleekt net als de revolutionaire idealen

 

_DSC0071

Het regime overleefde de zwaarste crisis sinds de machtsovername door Fidel in 1959 dank zij de deus ex machina uit Venezuela: Hugo Chavez, die olie leverde onder de marktprijs en daardoor gedeeltelijk het wegvallen van de sovjethulp compenseerde. Maar de revolutionaire idealen kwamen niet ongeschonden uit de crisis. Eerst werd de dollar als officieel betaalmiddel ingevoerd en het toerisme nam stilaan de plaats in van suiker als bron van deviezen. Met de buitenlandse toeristen kwamen prostitutie, winstbejag en ongelijkheid het eiland binnen. Toen werd de basis gelegd voor de dubbele economie zoals de Cubanen die vandaag kennen. Al gauw werd de dollar vervangen door de CUC, de convertibele peso voor de buitenlanders, maar ook de rijkere Cubaan. Daarnaast blijft de “moneda nacional” de peso voor de rest van de bevolking. Met de CUC – ongeveer ter waarde van 80 eurocent – kun je terecht in de luxueuze supermarkten (de vroegere “dollarwinkels”) waar vrijwel alle producten uit de kapitalistische wereld te koop zijn. Met de moneda nacional (ongeveer 4 eurocent) kun je basisproducten kopen in de treurige staatswinkels en op de alom tegenwoordige agromercado’s: de markten waar boeren nu hun producten rechtstreeks aan de consument kunnen verkopen. Een munt voor het kapitalisme en een munt voor het communisme. Werknemers worden betaald in peso, luxeproducten – vrijwel alles behalve de basisbenodigdheden – zijn alleen te koop met CUCs. “Economische Apartheid,” zoals critici van het regime het noemen of pragmatisme om te overleven.

_DSC0002

De markt in Cienfuegos

_DSC0360

Boerenmarkt in Santiago de Cuba

In tegenstelling tot wat we een kwarteeuw geleden – nog vóór de ineenstorting van de sovjetunie – in Cuba zagen is nu vrijwel alles te koop, al blijven de staatswinkels een troosteloze lege aanblik bieden. De boerenmarkten zijn goed voorzien van alle mogelijke verse groenten, fruit en vlees en Cubanen zijn uiterst bedreven in het bedenken van oplossingen om te vinden wat niet direct voorhanden is. In Santiago zochten we vergeefs naar eieren tot onze taxichauffeur een man met een karton eieren op straat zag lopen. Voor we het goed doorhadden waarom we stopten was onze chauffeur aan het onderhandelen over de prijs en werd de transactie afgesloten: een dozijn eieren voor een paar CUCs._DSC0371

Vandaag zijn de ergste materiële noden gelenigd maar de prijs is toegenomen ongelijkheid in de Cubaanse samenleving. In 88 was het Cubanen verboden de internationale hotels en supermarkten zelfs maar te betreden. Nu spenderen rijke Cubanen er dikke bundels CUCs aan luxeproducten als smartphones, Hollandse kaas, Ierse whisky en zelfs naast de lokale variant – het Amerikaanse embargo ten spijt – ook échte Coca-Cola. Het gevolg is dat iedereen aan CUCs probeert te komen – een vlucht uit de nationale munt. In Santiago de Cuba vonden we Osmar, een 35-jarige leraar lichamelijke opvoeding die de gelukkige eigenaar was van een veertig jaar oude Russische Moskvitsj. Osmar heeft zijn baan als leraar opgegeven en is nu taxichauffeur met officiële licentie. Hij bracht ons dagelijks met zijn gammele, maar betrouwbare Moskvitsj, van de marina naar het centrum van de stad, zo een twintig kilometer verder. We betaalden ongeveer tien CUC voor de rit: Osmar verdiende per dag een veelvoud van zijn vroegere maandloon als leraar.

_DSC0538

De staatswinkels bieden nog altijd dezelfde troosteloze aanblik. Dit is Marea del Portillo op het Cubaanse platteland.

 

_DSC0427

Staatswinkel in Trinidad

_DSC0565

Bevoorrading op het platteland

Cubanen hebben het nu ongetwijfeld veel beter dan 25 jaar geleden en onvergelijkbaar veel beter dan in de zogenaamde “speciale periode,” de crisis na de terugtrekking van de sovjets. Toch blijft het leven hard voor de meeste Cubanen, ondanks de vele voorzieningen, het gratis onderwijs en de voortreffelijke medische infrastructuur. Er is door het Amerikaanse embargo een tekort aan geneesmiddelen,ook al verkoopt Cuba patenten op geneesmiddelen in het buitenland. Sigrid, een Vlaamse solozeilster, moest met ernstige brandwonden in een ziekenhuis in Santiago worden opgenomen waar haar verwondingen bij gebrek aan geneesmiddelen met alcohol werden verzorgd. 

_DSC0630

Taxi!

_DSC0419

Openbaar vervoer (Santiago)

_DSC0475

_DSC0004

De bus: “Guagua” in het Cubaanse slang.

Het openbaar vervoer is nog steeds een ramp al zie je meer en meer Chinese bussen. Zo een overvolle bus waar een rit een paar cent kost is een hele luxe in vergelijking met de veel talrijker “camiones:” omgebouwde vrachtwagens waar passagiers in de laadbak worden gestouwd. Paard en kar zijn buiten Havana een vertrouwd beeld in de stad en op het platteland. Fietstaxis zijn overal populair ook in de hoofdstad en de Amerikaanse vintage cars uit de jaren zestig zijn een speciale attractie voor de toeristen. Ook hier weer een dubbele economie: officieel erkende taxis en particulieren die legaal of – meestal – illegaal een graantje proberen mee te pikken van de toeristische bonanza. Toen de politie ons in een illegale taxi (een rode Buick 1956!) tegenhield betaalde de chauffeur zonder verpinken de boete van 120 CUC (100 Euro) en reed fluitend verder.

_DSC0003

Fietstaxi in Havana

 

_DSC0581

Trinidad

_DSC0055

Havana: armoede en verval springen in het oog

_DSC0573

Ook het kleinste dorp heeft een school.

Licht en schaduw. De revolutionaire overheid zorgt voor de burgers, niemand lijdt honger of is dakloos. Onderwijs is gratis van kleuterklas tot universiteit. Op het eiland Granma bij Santiago zien we overal nieuwe daken op de bescheiden woningen. Daar heeft de overheid kosteloos voor gezorgd na de verwoestende doortocht van de orkaan Sandy in 2012. Een bejaarde alleenstaande man die zijn huis verloor woont sinds die tijd in de polikliniek van het dorp in afwachting van een nieuwe woning. Een zwaar gehandicapte man neemt ons mee in zijn fietstaxi in Cienfuegos. Dank zij de gratis openbare gezondheidszorg heeft hij na een ongelukkige zware val maandenlang kunnen revalideren. Nu kan hij weer, zij het met moeite, lopen maar hij ziet zich verplicht om zich voor een schamel inkomen in de tropische hitte met de fietstaxi af te beulen. 

Santiago Selectie - 2439

Santiago

Cuba heeft een alfabetiseringsgraad van 99,8% en met 78,3 jaar is de gemiddelde levensverwachting hoger dan die van de Verenigde Staten en de kindersterfte lager. Vergelijk dat met Haïti waar een man gemiddeld 59 jaar oud wordt, een vrouw 63 en waar op 1000 geboorten 80 kinderen niet de leeftijd van vijf jaar bereiken – in Cuba sterven 7 kinderen op 1000 vóór die leeftijd. Toch is klagen een nationale sport in Cuba. “Hier is geen vrijheid,” zucht een fietstaxirijder in Cienfuegos, zonder op details in te gaan. Een jongeman in Santiago zou graag emigreren maar kan niet, niet omdat het niet mag blijkt als we doorvragen, maar omdat hij geen visa krijgt van de landen waar hij naartoe wil: Ecuador of de Verenigde Staten. 

_DSC0164

Elisa en (onder) haar familie in Cienfuegos

In Cienfuegos ontmoeten we een bejaarde pianolerares met haar dochter en kleindochters op een zondagmiddagwandeling. Elisa – niet haar echte naam – klaagt dat het “vroeger” allemaal zoveel beter was. Bedoelt ze dan vóór de Revolutie? “Nee zeker niet,” haast ze zich te verduidelijken,“maar vóór de ‘speciale periode,” vóór de dramatische jaren 90 dus, toen de Russen de Cubaanse economie kunstmatig overeind hielden. Zoals veel Cubaanse families weet die van Elisa een zekere levensstandaard aan te houden dank zij hulp van familieleden in het buitenland. Haar zoon is muzikant in een orkest op een Canadese Cruiselijn en stuurt geregeld geld naar het eiland. Anna, de vijftienjarige kleindochter heeft zoals veel van haar leeftijdgenoten de smartphone binnen handbereik. Een luxe die ze zich nauwelijks zou kunnen veroorloven met het salaris van haar moeder die econome is in een staatsbedrijf en maandelijks 17 dollar in het huishoudelijk budget binnenbrengt. 

_DSC0167

Dubbele economie, dubbele moraal. Cubaanse vrouwen maken de buitenlandse man duidelijk dat ze beschikbaar zijn, moeders prijzen half grappend, half ernstig hun dochter aan. Een buitenlandse man of minnaar is een bron van deviezen en die zijn nodig voor luxeproducten als zeep, shampoo, schoenen. Het is allemaal te krijgen, als je maar CUCs hebt, convertibele pesos. En dus is de jacht op de toerist en zijn CUCs open. Sinds de kapitalistische koerswending is samen met de opkomst van privé-restaurants en kamerverhuur het fenomeen van de jinotero en jinotera explosief toegenomen. De jinotero (van het Spaanse woord voor jockey) of zijn vrouwelijke evenknie is de man of vrouw die je op straat aanklampt om zijn of haar diensten aan te bieden. Het gaat niet noodzakelijk – in het geval van de mannen meestal niet – om seks, maar de bedoeling is in de meeste gevallen om je mee te tronen naar een café of restaurant of een kamer in een B&B aan te bevelen. De klant betaalt dan iets meer en de jinotero/jinotera strijkt het verschil op. De al of niet officiële horeca is overigens een reusachtige bron van inkomsten voor individuele Cubanen en voor de staat. In toeristische steden als Santiago, Trinidad, Cienfuegos en Havana is er geen straat zonder tientallen paladares (restaurant in een particulier woonhuis) of arienda divisas (Bed and Breakfast) met een grote keus van luxueus tot zeer eenvoudig – nogmaals soms legaal, soms illegaal.

_DSC0512De Cubanen zijn zonder meer het vriendelijkste volk ter wereld. Tientallen boeken en reisverhalen vertellen sinds Columbus tot nu wat wij zelf ook ervaren hebben: de warmte en de gastvrijheid die je op het eiland aantreft vind je nergens anders. “Het mooiste eiland dat mensenogen ooit aanschouwd hebben,“ schreef Columbus. Met een bevolking die een sfeer van spontane goedmoedigheid uitstraalt wars van elke agressiviteit – ook dat is een reusachtig verschil met Haïti. Je komt in een godvergeten dorp en de mensen bieden je koffie aan of een borrel añejo – Cubaanse rum. Vissers die we onderweg op zee tegenkwamen “verkochten” kreeft en vis voor een Canvaspetje of een oude T-shirt, geld interesseert ze nauwelijks. Dat neemt niet weg dat de jinoteros – vooral in Havana – knap lastig kunnen worden al reageren ze meestal met de glimlach en Caraïbische zorgeloosheid als ze worden afgewezen. Decennia tekorten hebben van de Cubanen meesters in het overleven gemaakt. Wie geen convertibele peso’s kan bemachtigen zoekt bij de toerist op straat wat hij niet in de winkel vindt. Deuren – en harten – gaan open voor een flesje shampoo of parfum, voor ballpoints en afgedragen schoenen.

_DSC0262

Weekend in Cienfuegos

_DSC0268_DSC0287Cuba is in volle transformatie. De generatie die de tijd van vóór de revolutie heeft meegemaakt is aan het verdwijnen. Jongeren hebben de revolutionaire idealen verwisseld voor games, smartphones, alcohol en rock ‘n roll. Raúl Castro heeft de deur op een kier gezet voor internet (nu nog strikt gecontroleerd door de staat) en een dosis vrije markt en kapitalisme. Het gevolg is een hybride economie en een samenleving met grote verschillen in welvaart, met nieuwe rijken en relatieve armoede. De essentie van de Revolutie lijkt nog overeind maar de kapitalistische geest is uit de fles en niemand durft te voorspellen wat er zal gebeuren als de gebroeders Castro definitief van het toneel verdwijnen.

Johan Depoortere

* Marc Frank

CUBAN REVELATIONS

Behind the Scenes in Havana

University Press of Florida , 2013

June 21, 2014 at 3:49 pm 1 comment


Categories

Enter your email address to follow this blog and receive notifications of new posts by email.

Join 1,579 other followers